Obrazy olejne

Oleje i pokosty w malarstwie

OLEJE I POKOSTY Ze względu na pochodzenie dzielimy oleje na trzy grupy:

• a) pochodzenia roślinnego,
• b) pochodzenia zwierzęcego,
• c) pochodzenia mineralnego.

Ze względu na skład chemiczny oleje dzielimy na:

• a) oleje tłuste,
• b) olejki eteryczne (lotne),
• c) oleje węglowodorowe.

W przyrodzie mamy rozpowszechnione oleje tłuste mniej lub więcej schnące*i nie schnące. Zachowanie się olejów pod działaniem powietrza jest różne i zależne od obecności w nich kwasów lnianego i linolowego. Zawartość kwasów w olejach powoduje wysychanie, tworzenie się powłoki twardej na powierzchni oleju, np. lnianego, który jest olejem najbardziej schnącym. Oleje nie zawierające tego składnika nawet wobec wielkiego utleniania nie wykazują podobnych objawów. Pod wpływem podgrzewania oleju schnącego powiększa się sprawność pochłaniania tlenu (utleniania się) przez warstwę oleju, co przyspiesza gęstnienie oleju (powstaje pokost).

Do olejów nie wysychających lub lekko schnących należą: oliwa (z owoców drzewa oliwnego), olej leszczynowy, migdałowy, rzepakowy, szczawiowy, kukurydziany, gorczycowy, bawełniany, rycynowy i inne.

Olejami schnącymi (szybciej lub wolniej) są: olej lniany, makowy, konopny, orzechowy.

Do olejów zwierzęcych (nie schnących) należą: trany rybne, tran z fok i morsów, tran wielorybi i inne.

Oleje mineralne naturalne i sztuczne powstały przed tysiącami lat we wnętrzu ziemi z rozkładu ciał roślinnego i zwierzęcego pochodzenia. Są węglowodorami tłuszczowymi. Pochodzenie kopalne stało się przyczyną ich niewłaściwej nazwy „mineralnych".

Oleje mają w życiu codziennym szerokie zastosowanie. W malarstwie i grafice mają zastosowanie oleje schnące, najczęściej olej lniany, olej makowy i oleje pochodzenia mineralnego, między innymi do produkcji farb malarskich i drukarskich.

Olej lniany

Olej lniany jest najważniejszym materiałem używanym w malarstwie olejnym. Wpływa na jakość produkowanych farb olejnych oraz na trwałość powłoki malowidła. Uprawiany był przed naszą erą na Wschodzie, potem w Egipcie, a do Europy przywozili go Fenicjanie. Dzisiaj uprawiany jest niemal na całym świecie, na szeroką skalę w ZSRR, w Ameryce Północnej i w Indiach Wschodnich. Polski len należy do wartościowych.

Olej lniany wytłacza się z nasion lnu, które są ułożone po dziesięć w torebkach nasiennych. Nasiona mają zazwyczaj 30-35% oleju. Łodyżka lnu dostarcza włókien na tkaniny. Olej lniany zawiera 10-15% stałych glicerydów kwasu stearowego i palmitynowego, glicerydy kwasu oleinowego, linolowego i linolenowego. Ciężar właściwy oleju przy 15°C waha się w granicach 0.930-0,937 g/cm3, współczynnik załamania światła w temp. 15,5°C wynosi 1,478-1,484. B. Slansky podaje, że najbardziej wartościowym olejem jest olej bałtycki.

W zależności od pochodzenia, klimatu, gleby, stopnia dojrzałości i in. skład oleju lnianego nieco się waha, a z tym i przydatność do malarstwa jest różna. Ma właściwości pochłaniania tlenu z powietrza i wytwarzania powłoki. Rozpuszcza się w terpentynie, benzynie, benzenie i eterze. Istnieje kilka sposobów otrzymywania oleju lnianego z nasion. Olej lniany wytłacza się ze zmiażdżonych nasion w prasach w normalnej temperaturze, wtedy otrzymuje się tylko 20% oleju. Jest on słomiano-żółty o przyjemnym zapachu i ma najmniej zanieczyszczeń. Taki olej jest używany do celów spożywczych, w medycynie i jest najbardziej odpowiedni do celów malarskich.

Olej lniany tłoczony na gorąco przybiera kolor ciemniejszy od zło-cistożółtego do żółtobrunatnego w miarę podwyższania temperatury podczas tłoczenia. Zawiera więcej -zanieczyszczeń, jest gorzkawo-kwaśny i schnie wolniej. Otrzymuje się go w większym procencie (26-28%) od tłoczonego na zimno. Ten olej nie jest przydatny do celów malarskich.

Olej ekstrahowany otrzymuje się przez działanie na rozgniecione i roztarte nasiona rozpuszczalnikami, a następnie przez destylację. Ta * metoda produkcji oleju jest najwydajniejsza, dostarcza 30% oleju, dlatego też ten sposób produkcji jest najczęściej stosowany. Omawiany olej ma barwę żółtozielonkawą lub żółtobrunatną. W związku z dużą zawartością kwasów i resztkami rozpuszczalnika nie nadaje się do celów artystycznych.

Olej lniany wytłoczony z niedojrzałych nasion zawiera dużo zanieczyszczeń, nie nadaje się do celów malarskich.

Czyszczenie oleju odbywa się w przemyśle różnymi metodami, na przykład filtruje się go przez węgiel kostny. Wtedy staje się przeźroczysty jak woda. Później jednak barwa poprzednia wraca. Aby pozbawić olej żółtego zabarwienia, wystawia się go na działanie promieni słonecznych we flaszkach przeźroczystych na okres paru tygodni. Jeśli flaszka nie jest zakorkowana, to olej szybko gęstnieje, lecz przy tym wzrasta kwasowość. Po jakimś czasie olej ponownie żółknie. Zawartość wolnych kwasów oleju może powodować jełczenie częściowe oleju, zwłaszcza tego, który poddaje się działaniu powietrza. W tym wypadku, aby zapobiec tej ewentualności, dodaje się do niego 5% bezwodnego dwuwęglanu sodowego w proszku. Olej zjełczały użyty do produkcji farb olejnych powoduje ich szybkie twardnięcie w tubach. Olej na skutek gotowania przez wiele godzin w temperaturze 300°C na wolnym powietrzu, a następnie przez zapalenie pary - gęstnieje. Jeszcze do dzisiaj od wieków trwające tradycyjne sposoby otrzymywania oleju zgęszczonego utrzymały się, lecz zostają wypierane przez nowy, znacznie lepszy sposób, przez tzw. polimeryzację. Olej lniany gotowany do 250°C traci barwę, a następnie olej gotowany w tej samej temperaturze bez dostępu powietrza gęstnieje nie przez utlenianie się, lecz na skutek polimeryzacji, która zmienia budowę cząsteczkową oleju. Olej taki nie żółknie ani nie zmienia się chemicznie i schnie wolniej od naturalnego. Wytworzona błonka jest elastyczniejsza i odporniejsza na działanie wilgoci i światła. Olej polimeryzowany jest znacznie trwalszy od oleju gotowanego na wolnym powietrzu lub wystawionego we flaszkach na działanie promieni słonecznych. Jest materiałem bardzo wartościowym w malarstwie. Nadaje się świetnie do ucierania z pigmentami, do wyrobu werniksów, emulsji temperowych, olejno-żywicznych laserunków i innych celów.

Olej lniany bywa fałszowany przez dodawanie innych olejów mniej lub więcej schnących, np. rzepakowego, gorczycowego, soji, tranów, ka- ¦ lafonii itp.

Mieszanina oleju lnianego polimeryzowanego (80%) z olejem drzewnym (20%) powoduje szybkie schnięcie, tworząc twardą powłokę. Spełnia ona rolę jakby sykatywy, żółknie i szybciej starzeje się od oleju lnianego. Olej drzewny, zwany też chińskim, otrzymuje się przez wytłoczenie z ziaren pewnego gatunku orzecha rosnącego w Chinach. Zagęszczanie oleju lnianego może odbywać się przez przepuszczenie powietrza (przedmuchiwanie) w temperaturze ok. 100°C lub przez gotowanie kilkugodzinne z dodatkiem związków ołowiu, manganu lub kobaltu. Ten sposób był już znany od dawnych czasów.

Obrazy pochodzące z XVIII w. oglądamy dzisiaj w znacznej części poczerniałe z powodu malowania farbami olejnymi ze spoiwem z pokostu ołowiowego.

Obecnie stosuje się nieco inną metodę otrzymywania zagęszczonego oleju lnianego, czyli pokostu lnianego. Polega ona na dodaniu do oleju lnianego żywiczanów i olejanów kobaltu, manganu i ołowiu, które łatwo rozpuszczają się w nim, dlatego też produkowane pokosty są jaśniejsze i rzadsze.

Pokost lniany stosuje się do fabrykacji farb i lakierów jako spoiwo malarskie, do impregnacji tkanin i skór, do wyrobu ceraty, linoleum do kitów i innych celów.

Pokost sztuczny

Pokost sztuczny składa się z mieszaniny oleju mineralnego, żywicy sztucznej, małej ilości oleju lnianego i wazeliny. Olej mineralny jest wolno schnący i dlatego dodaje się do pokostu sztucznego suszki lub sykatyw. Pokosty zastępcze składają się z mieszanki pokostu asfaltowego i pokostów na kalafonii. Pokost asfaltowy jest roztworem bitumów (produkt naftowy). Otrzymujemy go przez oddestylowanie ropy w oleju mineralnym. Pokost asfaltowy jest barwy czarnej i dlatego stosowany jest do produkcji farb czarnych typograficznych, które utrwalają się przez wsiąkanie farby w papier. Pokost na kalafonii składa się z roztworu kalafonii w oleju mineralnym. Jest nie schnący i dlatego utrwala się tylko przez wsiąkanie w papier. Używany jest do produkcji farb typograficznych czarnych.

Olej konopny

Olej konopny wytłacza się z nasion konopii o składzie podobnym do oleju lnianego. Jest zielonkawożółty i bardzo rzadki. Schnie dość dobrze, powłokę ma względnie miękką ze skołnnością do marszczenia się. Przez polimeryzację gęstnieje i staje się jasnożółty; rozpuszczalny w alkoholu. Do malarstwa używany jest bardzo rzadko. Jego właściwości są nie wykorzystane.

Olej makowy

Olej makowy wytłacza się z ziarenek białego maku uprawianego w niektórych krajach. Posiada w swym składzie glicerydy kwasu linolowego i oleinowego.

Olej makowy

Olej makowy jest słomkowy, żółty, prawie bezbarwny, występuje w ziarenkach w ok. 45%. Schnie wolniej niż olej lniany. Ma tendencję do jełczenia, mniej żółknie niż olej lniany. Błonka olejna schnie do ośmiu dni, przy tym zmniejsza swą objętość (kurczy się), co może wpływać na pękanie powłoki farby olejnej na obrazie. Przy odczyszczaniu malowidła rozpuszczalnikiem może powłoka malowidła mięknąć, jeśli olej makowy był używany do malowania w nadmiarze. Przez utlenianie można olej makowy zagęścić. Z dodatkiem werniksu damarowego lub mastyksowego oraz odrobiny wosku nadaje się najlepiej jako spoiwo do farb olejnych. Powłoka (błonka) staje się twardsza po wyschnięciu i nie kurczy się. Przeważnie białe pigmenty oraz niebieskie ucierane są z olejem makowym, gdyż olej ten mniej żółknie niż olej lniany. Niektóre pigmenty opóźniają schnięcie, dlatego olej makowy wolno schnący nie powinien być mieszany z bielą cynkową, bielą tytanową, z czerwieniami krapowy-mi i czerniami. Farby te nawet po kilku miesiącach mogą być jeszcze miękkie na obrazie. Olej makowy bywa fałszowany przez dodatek innych olejów.

Olej orzechowy

Olej orzechowy otrzymuje się przez tłoczenie orzecha włoskiego, który posiada 65% oleju koloru jasnożółtego, zielonkawego, o miłym zapachu i smaku. Jest rzadki i posiada małą lepkość po wyschnięciu. Wystawiony w butelce na działanie promieni słonecznych traci barwę i schnie szybciej. Ma skłonność do dość szybkiego jełczenia, dlatego nie można go używać do produkcji farb. Cienka błonka schnie do 5 dni, a więc zajmuje drugie miejsce po oleju lnianym co do szybkości schnięcia.

Farby olejne posiadające w swym składzie olej orzechowy są bardziej kryjące. Po zaschnięciu tworzą błonkę twardszą od błonki oleju makowego i nie mają tendencji do późniejszego mięknięcia. Olej orzechowy musiał być używany dawniej w malarstwie, zwłaszcza od XV-XVIII w., gdyż wspominają o nim dawni mistrzowie piszący o malarstwie.

09.06.2009. 22:37

Komentarze

Ten temat nie został jeszcze skomentowany