Obrazy olejne

SPOIWA ORGANICZNE w malarstwie

SPOIWA ORGANICZNE (KLEJE ROŚLINNE, ZWIERZĘCE I SYNTETYCZNE) Ze względu na pochodzenie rozróżniamy:

• a) kleje roślinne,
• b) kleje zwierzęce,
• c) sporządzone sztucznie i inne.

Kleje roślinne są to gęste wycieki z pni i gałęzi drzew. W malarstwie najczęstsze zastosowanie ma guma arabska, guma wiśniowa oraz tragant. Ponadto wyrabia się często do różnych celów specjalne gatunki klejów z produktów roślinnych po pewnej ich przeróbce. Gumę arabską stosuje się do wyrobu spoiw temperowych. Guma wiśniowa była chętnie używana w średniowieczu jako spoiwo temperowe.

Do klejów zwierzęcych należy klej skórny, klej kostny, kazeina i białko jaja kurzego. Należy zaznaczyć, że kleje powyższe często w stanie stałym czy też rozpuszczonym rozkładają się i ulegają procesowi gnicia, wydzielając przy tym nieprzyjemny zapach. Kleje w stanie zepsutym są niezdatne do użytku. W stanie stałym i rozpuszczonym przechowuje się je w szczelnie zamkniętych słojach w suchym miejscu. Do użytku przygotowuje się kleje w małych ilościach. Aby zabezpieczyć je od szybkiego psucia się, dodaje się do nich środki konserwujące.

Guma arabska

Guma arabska jest produktem otrzymywanym bezpośrednio z kory pewnych gatunków akacji. Tworzy ona masę od bezbarwnej do czerwonobrunatnej. Rozpuszcza się w wodzie, tworząc ciecz gęstą, klejo-watą, która przy dłuższym staniu pleśnieje. Aby temu zapobiec, dodaje się do jej wodnego roztworu małą ilość chininy lub kamfory. Guma arabska jest kwaśną solą kwasu arabinowego, nierozpuszczalna jest w-alkoholu, eterze i chloroformie. Dostarczają jej w największych ilościach Acacia Senegal rosnąca w zachodniej Afryce, w Indiach Wschodnich i Australii. Najczęstsze gatunki gum - arabska i australijska - bywają używane do fabrykacji lakierów oraz w lecznictwie; gorszych gatunków, np. indyjskiej używa się do klejenia, gumowania znaczków pocztowych, pasków itp. Ponadto gumę arabską stosuje się do sporządzania spoiw temperowych, gwaszowych i akwarelowych.

Tragant

Tragant jest to guma wyciekająca z nacięć różnych rodzajów drzew Astragalusa. W handlu znany jest w postaci łusek lub nitek twardych o barwie mlecznej. W wodzie pęcznieje, jest trudno rozpuszczalny, ale znacznie wydatniejszy od gumy arabskiej. Używany jest w kosmetyce, w drukarstwie, do wyrobu farb akwarelowych i jako spoiwo do kredek pastelowych.

Dekstryna

Dekstryna (guma skrobiowa) jest to substancja chemiczna występująca w świecie roślinnym i zwierzęcym; otrzymuje się ją ze skrobi przez jej hydrolizę. Dekstryna jest ciałem bezpostaciowym, ma barwę białą lub żółtawą, jest higroskopijna, nie ma smaku ani zapachu, łatwo rozpuszcza się w wodzie. Skręca płaszczyznę światła spolaryzowanego w prawo, skąd pochodzi jej nazwa (dekster - prawy). Technicznie otrzymuje się dekstrynę z suchej skrobi przez ogrzanie jej do 200°C lub z mączki kartoflanej, kasztanowej, kukurydzianej działając na nie kwasami mineralnymi lub enzymami. Handlowa dekstryna zawiera 60-70% czystej dekstryny, 2-9% cukru, 12-20% substancji nierozpuszczalnych oraz 6-14% wody. Stosuje się ją często zamiast gumy arabskiej.

Żelatyna

Żelatyna jest najczystszym klejem; otrzymuje się ją przez wygotowanie w wodzie porostu islandzkiego (Lichen islandicus). Jest to żelatyna roślinna nie zawierająca azotu. Żelatynę pochodzenia zwierzęcego otrzymuje się z pęcherza jesiotra wyza, jest to klej rybi (karuk). Żelatynę można również otrzymać z tkanki kostnej. Stosuje się do tego celu surowiec z wnętrza kopyt, rogów i racic, kości cielęce oraz odpadki skór cielęcych. Technologia żelatyny niewiele się różni od technologii kleju kostnego i skórnego. Żelatyna jest prawie czystą glukozą i należy do najlepszych klejów glutynowych. Obecnie produkowane są trzy rodzaje żelatyny: żelatyna fotograficzna, techniczna i jadalna. Żelatyna może być produkowana w postaci prostokątnych listków lub proszku o jasnożółtej barwie. Stosowana jest do różnych celów, np. przy wyrobie materiałów światłoczułych, walców drukarskich, klejów. Zwykły klej rybi robi się z głów, ości i skór rybich.

Klej skórny

Klej skórny otrzymuje się ze skór surowych, nie garbowanych przez zmianę w drodze chemicznej nierozpuszczalnej, klejodawczej substancji na rozpuszczalną glutynę. Klej skórny stosujemy w stolarstwie, przy klejeniu dykt, meblarstwie, garbarstwie, farbiarstwie, papiernictwie 1 do innych celów. Zabarwienie od jasnożółtego aż do ciemnobrązowego. Produkowany jest w formie tabliczek i perełek - o przełomie muszlo-watym i szklistym.

Klej kostny

Klej kostny otrzymuje się z kości zwierzęcych przez chemiczną zamianę nierozpuszczalnej osseiny (organicznej części kości) na rozpuszczalną glutynę przez ługowanie pod ciśnieniem. Zastosowanie ma w przemyśle meblarskim, introligatorstwie, malarstwie i do innych celów. W handlu występuje w formie tabliczek od jasnożółtych do ciemnobrązowych o przełomie muszlowatym, szklistym, niekiedy również w formie perełek.

Klej kostny i skórny występują w handlu pod wspólną nazwą kleju stolarskiego. W wodzie klej ten pęcznieje, a następnie pod wpływem ciepła rozpływa się łatwo. Namoczony (napęczniały klej) podgrzewamy w kąpieli wodnej do 80°C (naczynie z klejem i wodą wkładamy do większego garnuszka z gorącą wodą). Podgrzewanie kleju bezpośrednio na ogniu w jednym naczyniu jest niewłaściwe, gdyż klej łatwo można przegrzać, a następnie przypalić. Taki klej traci znacznie siłę wiążącą. Dodatek 2% roztworu ałunu do rozpuszczonego kleju powoduje garbowanie się kleju, tzn., że po wyschnięciu staje się częściowo albo całkowicie nierozpuszczalny. Podobnie stanie się, gdy np. malowidło klejowe spryskamy formaliną. Stygnąc klej zamienia się na masę galaretowatą, a następnie twardnieje; aby go ponownie rozpuścić trzeba dodać wody i podgrzać. Klej stolarski prędko się psuje i dlatego należy go w krótkim czasie zużyć.

Kazeina

Kazeinę otrzymuje się z mleka; składnikami mleka są - tłuszcz, substancje białkowe i woda. Kiedy mleko skwasi się (zważy się) składniki mleka rozdzielają się. Tłuszcz zbiera się w śmietanie na wierzchu, białko w twarogu w pośrodku i woda w serwatce na spodzie naczynia. Z twarogu robi się biały ser. Bezpośrednio z twarogu lub białego sera można zrobić kazeinę, tj. spoiwo używane w malarstwie dekoracyjnym.

Ze świeżego odtłuszczonego twarogu z dodatkiem czystego wapna można otrzymać dobry klej, tak zwaną kazeinę wapienną, dość odporną na działanie wody. Użyte do kleju wapno gaszone daje klej delikatniejszy, dodatek sproszkowanego wapna palonego zaś daje klej o własnościach silnie wiążących. Kazeina wapienna jest kleistą masą przeźroczystą; używana bywa do sklejania drewna i jako spoiwp w malarstwie ściennym. Kazeina otrzymywana przez rozpuszczenie w boraksie lub amoniaku (zasady) daje kleje nie odporne na działanie wody. Kleje te jako spoiwa kazeinowe najczęściej są dzisiaj używane w malarstwie ściennym. W sprzedaży jest klej w postaci proszku kremowego posiadający podobne składniki co kazeina. Klej ten nazywa się certus i jest często używany w stolarstwie. Kazeinę otrzymuje się też przez zakwaszenie odtłuszczonego mleka rozcieńczonymi kwasami, np. siarkowym lub octowym. Strącony twaróg poddaje się suszeniu i mieleniu. Stosuje się go do wyrobu farb kazeinowych, kitów, w garbarstwie itp. Odpowiednio preparowana kazeina służy do wyrobu imitacji celuloidu, filmów, galalitu, sztucznej „piany morskiej", masy izolacyjnej, do wyrobu linoleum, do produkcji sztucznego rogu, ebonitu, do różnych innych ceiów. Występje w postaci białożółtego proszku podobnego do grysiku lub w kawałkach. Do celów malarskich możemy sami sobie przygotować kazeinę (zob. Spoiwo kazeinowe).

Klajster

Klajster(klej z mąki pszennej). Głównym składnikiem mąki jest skrobia (krochmal) występująca w mące w postaci mikroskopijnie małych ziarenek. Ziarenka te w gorącej wodzie pęcznieją, a następnie pękają i powstaje kleista masa. Oprócz krochmalu w mące znajdują się substancje białkowe. Są różne sposoby przyrządzania klajstrów. Jeden ze sposobów polega na rozrobieniu mąki w odpowiedniej ilości zimnej wody i podgrzewaniu aż do otrzymania klajstru. Całą zawartość naczynia należy dobrze mieszać, zwracając uwagę, żeby się nie przypaliła. Przegrzany zbytnio klajster traci nieco własności klejących. Gotowego klajstru nie rozcieńcza się. Po wyschnięciu klajster nie da się ponownie rozpuścić w wodzie. Użyty do klejenia świeży klajster jest najlepszy. W celu zabezpieczenia go przed szybkim zepsuciem się, dodaje się antyseptyki. Używa się go w introligatorstwie do klejenia papieru, do papierów Majstrowych, w litografii do wyrobu papierów przedrukowych, do dublowania obrazów, do usztywniania tkanin i do innych celów.

Białko jaja kurzego

Białko jaja kurzego, podobnie i innych ptaków, jest ciałem białkowym - albuminem zawierającym w swym składzie węgiel, wodór, tlen i nieco siarki i tłuszczu. Białko można łączyć z jedną lub dwoma częściami wody przez mącenie mątewką i przecedzenie przez płótno. Tak otrzymane spoiwo przechowuje się we flaszkach z dodatkiem kamfory, olejku goździkowego, octu, aby uchronić przed zepsuciem się.

Suche białko

Suche białko (albumin) otrzymuje się rozbijając je na pianę, następnie przesącza się przez płótno, rozwleka na szybie i wysusza na ciepło. Po kilkunastu godzinach zbiera się wysuszone białko w postaci płatków i przechowuje w słoikach. Do użytku jako spoiwo, rozpuszcza się łatwo w wodzie.

Żółtko jaja kurzego

Żółtko jaja kurzego zawiera wodę, ciała białkowe, tłuszcz, witalinę i ciała nieorganiczne - jest albuminem jak białko. Zabarwienie żółto-pomarańczowe zanika pod wpływem promieni pozafiołkowych. Tłuszcze zawarte w żółtku posiadają właściwości łączenia się z wodą. Oprócz tego żółtko i białko łączą się dobrze w dowolnych ilościach z olejami schnącymi, balsamami i werniksami. Żółtko jako spoiwo zabezpiecza się przed rozkładem przez dodanie olejku goździkowego, kamfory lub fenolu.

09.06.2009. 22:52

Komentarze

Ten temat nie został jeszcze skomentowany