Obrazy olejne

OLEJKI LOTNE (ETERYCZNE) w malarstwie

Olejki lotne są to ciecze oleiste stosunkowo lekkie, silnie łamiące światło, wonne, nie zostawiające po sobie plam tłuszczu na zwilżonym nimi papierze, ulatniające się stosunkowo łatwo w zwykłych warunkach lub z parą wodną podczas destylacji. Otrzymujemy je z roślin. Olejki eteryczne mają zdolność skręcania płaszczyzny polaryzacji światła. Zależy to od obecności wśród składników olejków takich związków, które zawierają asymetryczny atom węgla. W ścisłym związku z olejkami lotnymi zostają inne wonne wytwory świata roślinnego, więcej lub mniej stałej konsystencji, znane jako żywice, balsamy i gumożywice.

Olejki lotne rozpuszczalne są w eterze, alkoholu, benzenie, itp. oraz w tłuszczach. Mają zastosowanie w malarstwie, w fabrykacji perfum, wódek, zależnie od właściwego sobie zapachu lub smaku, służą jako rozpuszczalniki i do innych celów. Wymieniamy kilka ważniejszych olejków eterycznych: terpentynowy, lawendowy, różany, cytrynowy i pomarańczowy, eukaliptusowy, kminkowy, walerianowy, anyżowy i wiele innych.

Olejek terpentynowy

Olejek terpentynowy powstaje z otrzymanego wprost z drzewa balsamu przez odsączenie zanieczyszczeń stałych, a następnie oddestylowanie części lotnych bądź bezpośrednio w temperaturze 90- -100°C, bądź z parą wodną. W ten sposób otrzymuje się olejek terpentynowy, który po oddzieleniu od wody destyluje się ponownie i rektyfikuje. Pozostałością po oddestylowaniu olejku terpentynowego jest kalafonia.

Olejek terpentynowy jest najlepszym rozcieńczalnikiem farb olejnych. Nie może posiadać zżywiczałych składników, które powstają pod wpływem długiego przechowywania (utleniania). Dodatek do farb powoduje wolniejsze wysychanie powłoki, żółknięcie i pocieranie malowidła i werniksów. Terpentyna musi być dobrze rektyfikowana, najlepiej kupować ją w aptece. Jakość terpentyny można zbadać na bibule filtracyjnej. Po wyschnięciu (wyparowaniu) nie powinna pozostawiać tłustego śladu.

Olejek lawendowy

Olejek lawendowy otrzymuje się z liści lawendy rosnącej dziko w południowej Europie, zwłaszcza w Alpach nadmorskich, przez destylację z parą wodną. Jest to ciecz żółtawa o aromatycznym zapachu, skręcająca płaszczyznę polaryzacyjną w lewo. Ciężar właściwy wynosi 0,883-0,895 g/cm3. Dawniej był używany do rozcieńczania farb olejnych. Schnie wolniej od terpentyny.

Komentarze (0) 09.06.2009. 22:39

SYKATYWY

Sykatywy są to substancje, które po dodaniu do olejów schnących lub farb powodują ich szybkie schnięcie. Sykatywę można otrzymać przez gotowanie oleju lnianego z dodatkiem tlenku ołowiu i manganu lub też gotowanie z żywicami, np. kalafonią, damarą itp. Sykatywa dodana w nadmiernej ilości do farb malarskich lub drukarskich wpływa ujemnie na ich jakość; powoduje pękanie powłoki farby i jej pociemnienie. Aby przyspieszyć schnięcie farby lub pokostu w drukarstwie, stosuje się tzw. suszki w postaci pasty lub sykatywy olejowej albo terpentynowej. Najbardziej przyspieszają schnięcie farby sykatywy zawierające sole manganu, ołowiu, miedzi i wapnia. Suszki - to mieszaniny suchych sykatyw z bardzo słabym pokostem. Konsystencja suszki jest zbliżona do konsystencji farby drukarskiej; dodana do niej nie zmienia jej gęstości. Do farby zależnie od potrzeby dodaje się 3-10% sykatywy. W niektórych przypadkach, jak np. przy druku na pergaminach, foliach metalowych, papierach woskowych, w ogóle przy powierzchniach niechłonnych dodaje się nawet do 20% sykatyw w celu przyspieszenia schnięcia farby drukarskiej.

Komentarze (0) 09.06.2009. 22:38

Oleje i pokosty w malarstwie

OLEJE I POKOSTY Ze względu na pochodzenie dzielimy oleje na trzy grupy:

• a) pochodzenia roślinnego,
• b) pochodzenia zwierzęcego,
• c) pochodzenia mineralnego.

Ze względu na skład chemiczny oleje dzielimy na:

• a) oleje tłuste,
• b) olejki eteryczne (lotne),
• c) oleje węglowodorowe.

W przyrodzie mamy rozpowszechnione oleje tłuste mniej lub więcej schnące*i nie schnące. Zachowanie się olejów pod działaniem powietrza jest różne i zależne od obecności w nich kwasów lnianego i linolowego. Zawartość kwasów w olejach powoduje wysychanie, tworzenie się powłoki twardej na powierzchni oleju, np. lnianego, który jest olejem najbardziej schnącym. Oleje nie zawierające tego składnika nawet wobec wielkiego utleniania nie wykazują podobnych objawów. Pod wpływem podgrzewania oleju schnącego powiększa się sprawność pochłaniania tlenu (utleniania się) przez warstwę oleju, co przyspiesza gęstnienie oleju (powstaje pokost).

Do olejów nie wysychających lub lekko schnących należą: oliwa (z owoców drzewa oliwnego), olej leszczynowy, migdałowy, rzepakowy, szczawiowy, kukurydziany, gorczycowy, bawełniany, rycynowy i inne.

Olejami schnącymi (szybciej lub wolniej) są: olej lniany, makowy, konopny, orzechowy.

Do olejów zwierzęcych (nie schnących) należą: trany rybne, tran z fok i morsów, tran wielorybi i inne.

Oleje mineralne naturalne i sztuczne powstały przed tysiącami lat we wnętrzu ziemi z rozkładu ciał roślinnego i zwierzęcego pochodzenia. Są węglowodorami tłuszczowymi. Pochodzenie kopalne stało się przyczyną ich niewłaściwej nazwy „mineralnych".

Oleje mają w życiu codziennym szerokie zastosowanie. W malarstwie i grafice mają zastosowanie oleje schnące, najczęściej olej lniany, olej makowy i oleje pochodzenia mineralnego, między innymi do produkcji farb malarskich i drukarskich.

Olej lniany

Olej lniany jest najważniejszym materiałem używanym w malarstwie olejnym. Wpływa na jakość produkowanych farb olejnych oraz na trwałość powłoki malowidła. Uprawiany był przed naszą erą na Wschodzie, potem w Egipcie, a do Europy przywozili go Fenicjanie. Dzisiaj uprawiany jest niemal na całym świecie, na szeroką skalę w ZSRR, w Ameryce Północnej i w Indiach Wschodnich. Polski len należy do wartościowych.

Olej lniany wytłacza się z nasion lnu, które są ułożone po dziesięć w torebkach nasiennych. Nasiona mają zazwyczaj 30-35% oleju. Łodyżka lnu dostarcza włókien na tkaniny. Olej lniany zawiera 10-15% stałych glicerydów kwasu stearowego i palmitynowego, glicerydy kwasu oleinowego, linolowego i linolenowego. Ciężar właściwy oleju przy 15°C waha się w granicach 0.930-0,937 g/cm3, współczynnik załamania światła w temp. 15,5°C wynosi 1,478-1,484. B. Slansky podaje, że najbardziej wartościowym olejem jest olej bałtycki.

W zależności od pochodzenia, klimatu, gleby, stopnia dojrzałości i in. skład oleju lnianego nieco się waha, a z tym i przydatność do malarstwa jest różna. Ma właściwości pochłaniania tlenu z powietrza i wytwarzania powłoki. Rozpuszcza się w terpentynie, benzynie, benzenie i eterze. Istnieje kilka sposobów otrzymywania oleju lnianego z nasion. Olej lniany wytłacza się ze zmiażdżonych nasion w prasach w normalnej temperaturze, wtedy otrzymuje się tylko 20% oleju. Jest on słomiano-żółty o przyjemnym zapachu i ma najmniej zanieczyszczeń. Taki olej jest używany do celów spożywczych, w medycynie i jest najbardziej odpowiedni do celów malarskich.

Olej lniany tłoczony na gorąco przybiera kolor ciemniejszy od zło-cistożółtego do żółtobrunatnego w miarę podwyższania temperatury podczas tłoczenia. Zawiera więcej -zanieczyszczeń, jest gorzkawo-kwaśny i schnie wolniej. Otrzymuje się go w większym procencie (26-28%) od tłoczonego na zimno. Ten olej nie jest przydatny do celów malarskich.

Olej ekstrahowany otrzymuje się przez działanie na rozgniecione i roztarte nasiona rozpuszczalnikami, a następnie przez destylację. Ta * metoda produkcji oleju jest najwydajniejsza, dostarcza 30% oleju, dlatego też ten sposób produkcji jest najczęściej stosowany. Omawiany olej ma barwę żółtozielonkawą lub żółtobrunatną. W związku z dużą zawartością kwasów i resztkami rozpuszczalnika nie nadaje się do celów artystycznych.

Olej lniany wytłoczony z niedojrzałych nasion zawiera dużo zanieczyszczeń, nie nadaje się do celów malarskich.

Czyszczenie oleju odbywa się w przemyśle różnymi metodami, na przykład filtruje się go przez węgiel kostny. Wtedy staje się przeźroczysty jak woda. Później jednak barwa poprzednia wraca. Aby pozbawić olej żółtego zabarwienia, wystawia się go na działanie promieni słonecznych we flaszkach przeźroczystych na okres paru tygodni. Jeśli flaszka nie jest zakorkowana, to olej szybko gęstnieje, lecz przy tym wzrasta kwasowość. Po jakimś czasie olej ponownie żółknie. Zawartość wolnych kwasów oleju może powodować jełczenie częściowe oleju, zwłaszcza tego, który poddaje się działaniu powietrza. W tym wypadku, aby zapobiec tej ewentualności, dodaje się do niego 5% bezwodnego dwuwęglanu sodowego w proszku. Olej zjełczały użyty do produkcji farb olejnych powoduje ich szybkie twardnięcie w tubach. Olej na skutek gotowania przez wiele godzin w temperaturze 300°C na wolnym powietrzu, a następnie przez zapalenie pary - gęstnieje. Jeszcze do dzisiaj od wieków trwające tradycyjne sposoby otrzymywania oleju zgęszczonego utrzymały się, lecz zostają wypierane przez nowy, znacznie lepszy sposób, przez tzw. polimeryzację. Olej lniany gotowany do 250°C traci barwę, a następnie olej gotowany w tej samej temperaturze bez dostępu powietrza gęstnieje nie przez utlenianie się, lecz na skutek polimeryzacji, która zmienia budowę cząsteczkową oleju. Olej taki nie żółknie ani nie zmienia się chemicznie i schnie wolniej od naturalnego. Wytworzona błonka jest elastyczniejsza i odporniejsza na działanie wilgoci i światła. Olej polimeryzowany jest znacznie trwalszy od oleju gotowanego na wolnym powietrzu lub wystawionego we flaszkach na działanie promieni słonecznych. Jest materiałem bardzo wartościowym w malarstwie. Nadaje się świetnie do ucierania z pigmentami, do wyrobu werniksów, emulsji temperowych, olejno-żywicznych laserunków i innych celów.

Olej lniany bywa fałszowany przez dodawanie innych olejów mniej lub więcej schnących, np. rzepakowego, gorczycowego, soji, tranów, ka- ¦ lafonii itp.

Mieszanina oleju lnianego polimeryzowanego (80%) z olejem drzewnym (20%) powoduje szybkie schnięcie, tworząc twardą powłokę. Spełnia ona rolę jakby sykatywy, żółknie i szybciej starzeje się od oleju lnianego. Olej drzewny, zwany też chińskim, otrzymuje się przez wytłoczenie z ziaren pewnego gatunku orzecha rosnącego w Chinach. Zagęszczanie oleju lnianego może odbywać się przez przepuszczenie powietrza (przedmuchiwanie) w temperaturze ok. 100°C lub przez gotowanie kilkugodzinne z dodatkiem związków ołowiu, manganu lub kobaltu. Ten sposób był już znany od dawnych czasów.

Obrazy pochodzące z XVIII w. oglądamy dzisiaj w znacznej części poczerniałe z powodu malowania farbami olejnymi ze spoiwem z pokostu ołowiowego.

Obecnie stosuje się nieco inną metodę otrzymywania zagęszczonego oleju lnianego, czyli pokostu lnianego. Polega ona na dodaniu do oleju lnianego żywiczanów i olejanów kobaltu, manganu i ołowiu, które łatwo rozpuszczają się w nim, dlatego też produkowane pokosty są jaśniejsze i rzadsze.

Pokost lniany stosuje się do fabrykacji farb i lakierów jako spoiwo malarskie, do impregnacji tkanin i skór, do wyrobu ceraty, linoleum do kitów i innych celów.

Pokost sztuczny

Pokost sztuczny składa się z mieszaniny oleju mineralnego, żywicy sztucznej, małej ilości oleju lnianego i wazeliny. Olej mineralny jest wolno schnący i dlatego dodaje się do pokostu sztucznego suszki lub sykatyw. Pokosty zastępcze składają się z mieszanki pokostu asfaltowego i pokostów na kalafonii. Pokost asfaltowy jest roztworem bitumów (produkt naftowy). Otrzymujemy go przez oddestylowanie ropy w oleju mineralnym. Pokost asfaltowy jest barwy czarnej i dlatego stosowany jest do produkcji farb czarnych typograficznych, które utrwalają się przez wsiąkanie farby w papier. Pokost na kalafonii składa się z roztworu kalafonii w oleju mineralnym. Jest nie schnący i dlatego utrwala się tylko przez wsiąkanie w papier. Używany jest do produkcji farb typograficznych czarnych.

Olej konopny

Olej konopny wytłacza się z nasion konopii o składzie podobnym do oleju lnianego. Jest zielonkawożółty i bardzo rzadki. Schnie dość dobrze, powłokę ma względnie miękką ze skołnnością do marszczenia się. Przez polimeryzację gęstnieje i staje się jasnożółty; rozpuszczalny w alkoholu. Do malarstwa używany jest bardzo rzadko. Jego właściwości są nie wykorzystane.

Olej makowy

Olej makowy wytłacza się z ziarenek białego maku uprawianego w niektórych krajach. Posiada w swym składzie glicerydy kwasu linolowego i oleinowego.

Olej makowy

Olej makowy jest słomkowy, żółty, prawie bezbarwny, występuje w ziarenkach w ok. 45%. Schnie wolniej niż olej lniany. Ma tendencję do jełczenia, mniej żółknie niż olej lniany. Błonka olejna schnie do ośmiu dni, przy tym zmniejsza swą objętość (kurczy się), co może wpływać na pękanie powłoki farby olejnej na obrazie. Przy odczyszczaniu malowidła rozpuszczalnikiem może powłoka malowidła mięknąć, jeśli olej makowy był używany do malowania w nadmiarze. Przez utlenianie można olej makowy zagęścić. Z dodatkiem werniksu damarowego lub mastyksowego oraz odrobiny wosku nadaje się najlepiej jako spoiwo do farb olejnych. Powłoka (błonka) staje się twardsza po wyschnięciu i nie kurczy się. Przeważnie białe pigmenty oraz niebieskie ucierane są z olejem makowym, gdyż olej ten mniej żółknie niż olej lniany. Niektóre pigmenty opóźniają schnięcie, dlatego olej makowy wolno schnący nie powinien być mieszany z bielą cynkową, bielą tytanową, z czerwieniami krapowy-mi i czerniami. Farby te nawet po kilku miesiącach mogą być jeszcze miękkie na obrazie. Olej makowy bywa fałszowany przez dodatek innych olejów.

Olej orzechowy

Olej orzechowy otrzymuje się przez tłoczenie orzecha włoskiego, który posiada 65% oleju koloru jasnożółtego, zielonkawego, o miłym zapachu i smaku. Jest rzadki i posiada małą lepkość po wyschnięciu. Wystawiony w butelce na działanie promieni słonecznych traci barwę i schnie szybciej. Ma skłonność do dość szybkiego jełczenia, dlatego nie można go używać do produkcji farb. Cienka błonka schnie do 5 dni, a więc zajmuje drugie miejsce po oleju lnianym co do szybkości schnięcia.

Farby olejne posiadające w swym składzie olej orzechowy są bardziej kryjące. Po zaschnięciu tworzą błonkę twardszą od błonki oleju makowego i nie mają tendencji do późniejszego mięknięcia. Olej orzechowy musiał być używany dawniej w malarstwie, zwłaszcza od XV-XVIII w., gdyż wspominają o nim dawni mistrzowie piszący o malarstwie.

Komentarze (0) 09.06.2009. 22:37

LAKIER KWASOODPORNY

Recepta:

• szelak sproszkowany 12 dkg
• kalafonia sproszkowana 12 dkg
• spirytus denaturowany 1 l
• szczypta brązowej aniliny rozpuszczonej w spirytusie denaturowanym.

Szelak i kalafonię rozpuszcza się osobno w spirytusie denaturowanym, następnie mieszamy te dwa roztwory razem i zabarwiamy aniliną. Lakierem tym pokrywa się fragmenty rysunku na płycie kwasorytowej nie podlegające trawieniu oraz zabezpiecza się tylną stronę płyty przed działaniem kwasu.

Komentarze (0) 09.06.2009. 22:31

FARBY DO MIEDZIORYTU

Dobrze utarty pigment mieszamy z dosyć tęgim pokostem na kamieniu litograficznym, szybie grubej zamatowanej lub płycie marmurowej za pomocą szpachelki lub szklanego korka na gęsty kit. Mieszając dalej dodajemy jeszcze trochę pokostu do farby. Im farba jest gęściejsza, tym kreska odbita będzie cieńsza. Po podgrzaniu płyty miedzianej lub cynkowej wciera się tamponem farbę. Przy bardzo gęstej farbie konieczne jest podgrzewanie płyty przed samym odbijaniem rysunku wklęsłego, aby papier nie przyklejał się do niej, a wszytkie kreski wyszły na odbitce czysto i ostro.

Dobre wyniki daje farba dobrze zmieszana - przedrukowa offsetowa z przejrzystą bielą transparentową używaną w poligrafii oraz domieszką czarnej farby olejnej z tuby używanej w malarstwie artystycznym. Składniki te (farby) mieszamy (ucieramy) używając „kuranta" (ucieraka) bądź też szpachli. Najbardziej znane farby wklęsłodrukowe to:

• „Char-bonnel",
• „Le Franc",
• „Winstones",
• „Sakura".

Komentarze (0) 09.06.2009. 22:30