PAPIER jako podobrazie w sztukach plastycznych

Papier jest jednym z najważniejszych wynalazków, odgrywa bowiem ogromną rolę w życiu człowieka i przyczynił się w znacznym stopniu do rozwoju cywilizacji.

Zanim wynaleziono papier przez wiele wieków używano przy pisaniu różnych materiałów, jak: kamienie, tabliczki z gliny, blachy, drewna, wosk, na których pisano ostrym narzędziem. Tabliczki, na których ryto znaki pisarskie, można było łączyć, co umożliwiało zestawienie dłuższych tekstów w pewną całość. Następnie wyrabiano materiał pisemny z liści palmowych, kory brzozowej, łyka lipowego, papirusu i ze skór zwierzęcych.

czerpanie papieru Ryc. 31. Czerpanie papieru, drzeworyt z XV w., Muzeum Narodowe w Warszawie

Nazwa .papieru pochodzi prawdopodobnie od rośliny rosnącej nad Nilem i zawnej papirus em (Cyperus papyrus). Z rdzenia tej rośliny wyrabiano papirusy w Egipcie w formie wstęg i szeroko stosowano go jako materiał do pisania. Najstarsze zwoje papirusów pochodzą sprzed 5000 lat, a najdłuższy zachowany zwój wynosi ok. 40 m długości. Papirus rozpowszechnił się w krajach śródziemnomorskich i używany był przez Europejczyków jeszcze we wczesnym średniowieczu. Materiałem, który stopniowo wypierał papirus, był pergamin, do dnia dzisiejszego używany do spisywania najważniejszych dokumentów. Pergamin otrzymał nazwę od miejsca jego fabrykacji miasta Pergamon w Azji Mniejszej, a zaczęto go wyrabiać w II w. p.n.e. Do wyrobu pergaminu używano skór zwierząt, np. cieląt, owiec, kóz, baranów. Zaznaczyć należy, że w Polsce w XIV w. wyrabiano we Wrocławiu pergaminy, które zasłynęły ze swej jakości. Pergamin był w powszechnym użyciu w Europie do XVII w.

O wiele tańszym od pergaminu materiałem piśmiennym był papier. Wynalazku papieru dokonano w Chinach. Wynalezienie sposobu fabrykowania papieru z włókien łyka drzewa morwowego, bambusu, lnur konopii, szmat lnianych, starych sieci rybackich przypisuje się wysokiemu urzędnikowi chińskiemu Tsai-Lunowi w 105 r. n.e. Był to wynalazek papieru czerpanego. Z Chin wyprodukowany tam papier rozwoziły karawany po całej Azji, a nawet docierano na Bliski Wschód. Sposób wyrabiania papieru utrzymywali Chińczycy w wielkiej tajemnicy. Dopiero po bitwie pod Samarkandą w 751 r. Arabowie nauczyli się od jeńców chińskich produkowania papieru. W 794 r. założyli w Bagdadzie pierwszą fabrykę papieru. Jako surowca używano włókien bawełnianych i lnianych.

Umiejętność wyrobu papieru dotarła na Półwysep Pirenejski w czasie wojen prowadzonych z Maurami. Pierwszą europejską papiernię założono w Hiszpanii w mieście Toledo w 1150 r. Następnie zasłynęły włoskie fabryki papieru, założone w mieście Fabriano w 1276 r. Z kolei produkcja papieru dotarła w 1348 r. do Francji, w 1390 r. do Niemiec i w 1473 r. do Polski (Gdańsk).

Na rozwój papiernictwa w Polsce, podobnie jak w Europie Zachodniej, wpływał rozwój drukarstwa mającego swe pierwsze ośrodki w Krakowie i w Poznaniu. Właśnie w okolicach tych miast założono pierwsze polskie papiernie. Następnie fabryki papieru uruchomiono w Anglii w 1494 r. i w Rosji w 1550 r., niedaleko Moskwy. Zapotrzebowanie na papier wzrosło dzięki wynalezieniu czcionki drukarskiej i rozwojowi drukarstwa. Na zapotrzebowanie papieru wpłynęły również wielkie europejskie ruchy umysłowe i polityczne.

Podstawowym surowcem do fabrykacji papieru były szmaty bawełniane i konopne. Produkcja papieru odbywała się sposobem ręcznym podobnie jak u Chińczyków. Od sposobu ręcznego wytwarzania papier ten zwie się czerpanym. Masę papierową czerpie się z kadzi na sita czerpalne, na których następnie formuje się arkusz papieru czerpanego. Od XII w. zaczęto mechanizować fabrykację papieru przez budowę młynów papierniczych. Pierwsze papiery czerpane nie miały pięknego wyglądu, były szare, grube, szorstkie, odznaczały się natomiast wielką trwałością i zachowały się do dnia dzisiejszego w stanie niemal nie zmienionym. Trwałość tego papieru zależy przede wszystkim od wytrzymałości i elastyczności włókna i stopnia nasycenia go klejem. Papier czerpany jest odporny na rozrywanie i łamanie. Sposób wyrobu również nie jest obojętny. Mimo rozwoju produkcji papieru maszynowego wyrób papieru czerpanego przetrwał do dnia dzisiejszego i przedstawia się następująco: Robotnik zwany „czerpakiem" nabiera z kadzi na formę czerpalną masę papierową (forma czerpalna jest to sito z ramką formatową). Wskutek odpowiedniego ruchu sitem masa rozlewa się równomiernie na powierzchni sita, a włókna układają się we wszystkich kierunkach. Podczas tej czynności woda ścieka przez sito, a na powierzchni pozostaje arkusz papieru. Robotnik zwany „wykładaczem" przekłada poszczególne mokre arkusze papieru arkuszami filcu i powstały w ten sposób stos wyciska pod prasą, a następnie arkusze papieru rozwiesza w suszarni. Po przesortowaniu papier podlega klejeniu przez zanurzenie go w roztworze zwierzęcego kleju skórnego, najlepsze zaś gatunki (białe) - w roztworze kleju rybiego. Klejenie papieru przyczynia się do znacznego zwiększenia jego trwałości. Klej zwierzęcy i rybi, jako naturalny, jest nieszkodliwy dla włókien papieru i mocno spaja je ze sobą.

Niektóre znaki wodne (filigrany) polskich papierni:
  • 1. Duchaków na Prądniku pod Krakowem,
  • 2. godło klasztoru Duchaków,
  • 3. filigran z herbem Tenczyńskich,
  • 4. orzeł królewski z herbem Poniatowskich „Ciołek" na piersiach, znak papierni w Jeziornie od 1776 r.,
  • 5. filigran papierni Sanguszków z XVI w.

Papier czerpany można poznać po charakterystycznych nierównych brzegach po siatce z sita i po filigranie wodnym znaku (znak papierni wykonany z drutu wpleciony jest w sito ramki czerpalnej). Dawniej papiery czerpane zabarwiano często na kolor niebieskawozielonkawy, co wpływało dodatnio na wzrok czytelnika.

Fabryki papieru były uruchamiane pierwotnie za pomocą sił wodnych (młyny papiernicze) i sił wiatru (wiatraki). W Holandii w 1672 r. skonstruowano pierwszą maszynę do rozwłókniania szmat i mielenia masy papierniczej. Maszyna ta przetrwała do dnia dzisiejszego i stale jest ulepszana; zwie się „Holendrem". Następnie wynaleziono maszynę do odkurzania szmat i zaczęto półmasę papierniczą bielić gazem chlorowym, co umożliwiło przetwarzanie szmat kolorowych. Epokowym wynalazkiem było wynalezienie maszyny papierniczej (papiernicy) w 1799 r. przez Louisa Roberta, majstra w fabryce papieru w Esonne we Francji. Pierwsza maszyna zaczęła produkować papier we Francji w 1803 r. Maszyna ta później udoskonalona dała możność fabrykacji papieru nie w arkuszach, ale w postaci wstęgi. Postęp techniki i związany z nim wzrost produkcji przyczyniają się do poszukiwania nowego surowca, który by w części zastąpił dający się odczuwać brak szmat. Dopiero w 1843 r. Gotlieb Keller wpadł przypadkowo na pomysł zastosowania do produkcji papieru drewna (masy drzewnej). W dzisiejszej produkcji papieru głównymi surowcami są szmaty lniane, konopne i bawełniane do wyrobu lepszych gatunków papieru oraz drewno gatunków iglastych, jak świerk, jodła, sosna, oraz liściastych, jak: brzoza, buk, osika i topola.

Najlichsze gatunkowo papiery fabrykowane są z masy drzewnej, czyli z mechanicznie rozdrobnionego drewna. Są to papiery najtańsze i nietrwałe. Dla papierów bezdrzewnych lepszych gatunków stosuje się zamiast mechanicznego chemiczny proces rozdrabniania drewna, który polega na tym, że pszez działanie odpowiednich środków chemicznych wyodrębnia się spośród innych składników drewna - celulozę (inaczej błonnik). Inne składlniki drewna zostają chemicznie rozpuszczone. Do produkcji papieru stosuje się też słomę żytnią lub pszenną, która jest przerabiana na celulozę słomianą. Oprócz powyższych surowców stosuje się jeszcze do wyrobu papierów pakowych makulaturę, jak papiery gazetowe, niepotrzebne papiery bibułowe itp. Do produkcji papierów stosuje się oprócz surowców podstawowych surowce pomocnicze, jak kleje pochodzenia roślinnego i zwierzęcego. Ponadto do masy papierowej, w celu nadania papierowi gładkości i połysku, dodaje się kaolinu, siarczanu glinu, azbestu itp. W celu zabarwienia papieru stosuje się barwniki organiczne (anilinę) oraz nieorganiczne farby naturalne i sztuczne.

W handlu spotykamy papiery w arkuszach, belach i rolach. Dla bliższego określenia rodzaju i gatunku papieru zastosowano ,podział papieru na klasy według procentowego składu surowców, w masie papieru. Ponadto określa się go gramaturą, tj. ciężarem 1 m2 papieru w gramach i podaje format papieru.

Według procentowej zawartości surowców dzielimy papier na następujące klasy:

  • klasa I - papier czysto szmaciany (100% szmal)
  • klasa II - papier półszmaciany (50% szmat i 50°/« celulozy)
  • klasa III - papier bezdrzewny celulozowy (100% celulozy bielonej)
  • klasa IV - papier małodrzewny (80% celulozy bielonej i 20% masy drzewnej bielonej)
  • klasa V - papier - 60% celulozy bielonej i 40% masy drzewnej bielonej
  • klasa VI - papier 40% celulozy bielonej i 60% masy drzewnej bielonej
  • klasa VII - papier 25-30% celulozy bielonej i 70-75% masy drzewnej
  • klasa VIII - papier 20% celulozy i 80% masy drzewnej

Zależnie od wykończenia powierzchni papieru wykonuje się różne jego odmiany, np. matowe, gładzone, satynowane jedno i dwustronnie kredowane i inne. Papiery stosuje się do różnych celów i zależnie od tego są one odpowiednio produkowane, aby spełniały swoje zadanie. Oprócz papierów pakowych, piśmiennych, kartonów i innych specjalną grupę tworzą papiery drukowe. Papiery drukowe powinna cechować równomierna grubość i mała przezroczystość. Powierzchnia papierów drukowych nie może mieć uszkodzeń mechanicznych. Na ogół słabe klejenie papieru ułatwia chłonięcie farby drukarskiej, z wyjątkiem offsetowych papierów, które muszą być mocno klejone. Ze względu na różne techniki graficzne potrzebne są różnego rodzaju papiery drukowe.

Papier gazetowy

jest przeważnie stosowany do druku gazet i tygodników. Na maszyny płaskie pakowany jest w bele a na maszyny rotacyjne w role. Gramatura tych papierów wynosi 50-70 g/m2 w klasie VIII.

Papier drukowy

zwykły używany jest do wszelkiego rodzaju druków wykonywanych na maszynie płaskiej. Na ogół jest półklejony i produkowany w klasach III-VII w gramaturze 40-150 g/m2. Papiery rotograwiurowe cechuje równomierna rozciągliwość i duża wytrzymałość na rozerwanie. Stosuje się je do druku czasopism w technice rotograwiurowej. Pakowane są w bele i role; mają gramaturę 65-70 g/m2 w klasie V i VII oraz 90-120 g/m2 w klasie III.

Papier offsetowy

powinna cechować mała rozciągliwość umożliwiająca dokładne krycie kolorów. Mocne klejenie papieru zabezpiecza go przed wydzielaniem pyłu, który przylepia się do wałków gumowych, zabrudzając i zniekształcając druk. Ponadto powinien być gładzony. Pakowany jest w bele i role. Produkuje się go w gramaturze 70- -80 g/m2 w klasie V oraz 90-120 g/m2 w klasie III.

Do odbijania miedziorytów, akwafort itp.

najlepiej nadają się papiery czerpane, nie klejone lub mało klejone oraz specjalne papiery chińskie, japońskie i znane papiery francuskie czy holenderskie. Znana polska fabryka papierów w Jeziornie (koło Warszawy) produkuje jeszcze dzisiaj świetny papier czerpany, w niczym nie ustępujący tego typu papierom zagranicznym, ale niestety w bardzo ograniczonych ilościach. Są to papiery czerpane drukowe, chamois, żeberkowe, piśmienne białe, bibuły filtracyjne, papiery czerpane akwafortowe, miedziorytowe, papier dyplomowy, okładkowy (szary i biały) i cały szereg innych gatunków o różnych gramaturach i formatach (zob. Wzornik fabryki papieru w Jeziornie - Kolekcja papierów ręcznie czerpanych). Fabryka ta wykonuje papiery czerpane przeważnie na specjalne zamówienie. Graficy, rysownicy i akwareliści powinni właśnie używać do malowania.i wykonywania odbitek papieru szlachetnego i najtrwalszego, odpowiednio przystosowanego do technik graficznych - papieru czerpanego.

Papiery trwałe mocno klejone, np. kreślarskie, rysunkowe i inne w celu nadania im chłonności, pozbawia się kleju przez gotowanie ich w wodzie. Potem wkłada się je między białe i chłonne tektury, by w ten sposób odciągnąć z nich nadmiar wody, a następnie przyciskając je ciężarem wyrównuje ich powierzchnię. Druk miedziorytów odbywa się na wilgotnych, lecz nie przemoczonych papierach; farba wtedy pod prasą lepiej przylega do papieru.

Należy też wspomnieć o papierze rysunkowym, na którym rysuje się ołówkiem, kredą, maluje akwarelą, temperą lub tuszem. Obecnie produkuje się papier rysunkowy w klasach V-VII i o gramaturach od 70 g/m2 wzwyż. Papiery rysunkowe techniczne np. „Schóllershamer", „Koh-I-Noor", „Watman" itp., bywają wytwarzane w gramaturach 160- 250 g/m2. Papiery te są tak klejone, aby tusz czy farba wodna nie wsiąkały głęboko, by w przypadku koniecznych poprawek można je było zeskrobać lub zmyć. Istnieją też papiery rysunkowe matowe, gładzone, satynowane o powierzchni groszkowatej, chropowatej itp. Produkuje się je maszynowo lub ręcznie.

Jeśli chodzi o ustalenie formatu przygotowywanego do druku projektu, np. plakatu, okładki książkowej, pudełek itp., to należy zawsze brać pod uwagę format arkusza papieru. Idzie o to, aby papier był możliwie jak najlepiej wykorzystany w celu uniknięcia strat w postaci wielkiej ilości ścinków.

Przy wyborze formatów wzięto pod uwagę praktyczność i celowość użytkowania papieru, estetykę wyglądu i łatwość obliczania rozmiarów i ciężarów. Estetyka wyglądu papieru polega na zastosowaniu do wymiaru papieru „podziału złotego", tj. w stosunku 8 : 5 olbo 5:3.

W Niemczech sprawa formatu papieru, uwzględniona kiedyś w projekcie racjonalizatora Wilhelma Ostwalda, omawiana była następnie w instytucjach badawczych itp.; w wyniku tego format został ostatecznie znormalizowany. Ustalono trzy szeregi formatów A, B i C.

  • A - jest to arkusz o powierzchni 841 X 1189 mm
  • B - 1000 X 1414 mm
  • C - 917 X 1297 mm.

Komentarze (0) 09.06.2009. 22:08