ODNAWIANIE STARYCH DRUKÓW

Ryciny, czasopisma, księgi ulegają starzeniu się i niszczeniu. Niewłaściwie przechowywane i konserwowane niszczą muchy, pająki i mole. Wilgoć powoduje plamy i zacieki. Z powodu wilgoci zwykle tworzy się grzyb, druk pokrywa się wtedy białymi plamami. Okrągłe i nieforemne plamy żółte i brązowe powstają w wilgotnym powietrzu, jeśli w nim znajdują się rozpylone cząsteczki żelaza. Końcowym etapem działania wilgoci i grzyba jest zmurszenie. Papier kruszeje, staje się łamliwy i rozpada się kawałkami. Niszczenie cennych druków można powstrzymać przez zastosowanie odpowiedniej konserwacji, co może przedłużyć im życie.

Przeprowadza się szczegółową dokumentację fotograficzną konserwowanej grafiki (przed i po konserwacji), załącza się notatki z opisem poszczególnych stadiów konserwowania z podaniem chemikaliów, aby w przyszłości można było zastosować odpowiednie metody odnawiania.

Dziedzina konserwowania rycia wymaga pewnego przygotowania: zaznajomienia się z różnymi materiałami, jak atramenty, tusze, farby, ołówki, z produkcją papieru, na których w różnych okresach były wykonywane różne druki, drzeworyty, miedzioryty, rękopisy, druki czcionkowe' oraz poznania metod konserwowania danego dzieła zależnie od jego stanu zniszczenia. Niezbędnie konieczna jest intuicja, niezawodna ręka oraz cierpliwość konserwatora.

Przy wielkich bibliotekach i archiwach akt dawnych oraz gabinetach starych rycin i druków są pracownie, które konserwują i odnawiają. One to roztaczają opiekę nad rycinami i księgozbiorami. W pomieszczeniach tych ustalona jest temperatura powietrza oraz wilgotność. Zbyt wysoka temperatura oraz nadmierna wilgotność sprzyjają tworzeniu się pleśni na drukach. Temperatura pomieszczenia powinna wahać się od 16-18°C przy wilgotności od 50-558/o.

Jeśli jakieś dzieło wykazuje ślady zniszczenia przez owada czy drobnoustroje, to izoluje się je, gdyż szkodniki przenoszą się łatwo na inne obiekty zabytkowe. Zarażone obiekty poddaje się dezynsekcji, tj. niszczeniu owadów przy użyciu środków chemicznych o własnościach toksycznych dla wszystkich stadiów rozwojowych owada. Musi się zabić osobniki dorosłe owada, poczwarki, larwy i jaja. Dezynsekcję przeprowadza się gazami lub cieczami o niskich temperaturach wrzenia i dużej lotności. Obecnie stosuje się często dezynsekcję w komorze próżniowej za pomocą kartoksu i cyjanowodoru. Najczęściej spotykanymi owadami niszczącymi książki są: żywiak, rybik, pustak i inne.

Dezynfekcji podlegają materiały biblioteczne zaatakowane przez pleśnie i bakterie przy użyciu preparatów chemicznych. Najczęściej używany jest płyn dezynfekcyjny, składający się z tymolu, sublimatu, eteru, benzenu. Odkażanie odbywa się przez pocieranie watą zamaczaną w płynie lub przekłada się zakażone strony bibułą napojoną tym preparatem.

W celu usunięcia brudów, plam i zacieków itp. książka musi być rozebrana przez introligatora, a następnie pojedyncze kartki (stronice), podobnie jak druki i ryciny, podlegają oczyszczaniu przez konserwatora. Pewne zabrudzenia schodzą łatwo przez pocieranie chlebem lub miękką gumą. Oczyszczony gumą papier daje się do kąpieli wodnej. Plamy i zabrudzenia wymagają kąpieli w specjalnie do tego celu przygotowanych roztworach. Rycinę kładzie się na szybę i zanurza w wanience z roztworem. Przy usuwaniu plam pomocne jest delikatne pocieranie miękkim pędzlem zaplamionych druków. Do usuwania różnych plam często stosuje się amoniak, wodę utlenioną, wodę chlorową, kąpiele octowe, kwaso-cytrynowe, kwas szczawiowy, nadmanganian potasu, kwas solny, alkohol itp. Używa się je w różnych rozcieńczeniach i połączeniach z innymi roztworami. Oczywiście każdy druk po takim zabiegu musi być dobrze wykąpany w wodzie.

Zmurszałe druki podlegają wzmocnieniu przez kąpiele w roztworze żelatyny. Łamliwe papiery napawa się kolodionem lub bezbarwnym lakierem celuloidowym. Stosuje się też tzw. laminowanie. W tym celu umocowuje się druk między dwa arkusze przeźroczystej folii octanu celulozy. Poddaje się działaniu ciepła i ciśnienia. Druk otrzymuje wtedy swoją sprężystość i spoistość. Suszenie druków odbywa się na siatkach nylonowych.

Dziury oraz brakujące rogi odpowiednio łata się i uzupełnia dobierając podobny papier. Skalpelem na gładkiej deseczce ścina się ostrożnie i równomiernie płasko-skośnie brzeg ryciny w miejscu brakującej jego części. Podobnie wykonuje się to na skrawku papieru, który ma być uzupełnieniem ryciny. Skleja się je przez nałożenie na siebie naciętych brzegów. W miejscu sklejenia nie powinno być zgrubienia papieru ani widać śladu sklejenia pod światło. Wykonanie tego rodzaju prac wymaga dokładności i doświadczenia. Dopasowanie części papieru uzyskuje się przez obrysowanie brzegu ryciny na skrawku dobranego papieru o podobnym gatunku i współczynniku kurczliwości. W przeciwnym wypadku rycina w miejscu sklejenia mogłaby się trwale pofałdować. Podobnie stanie się z ryciną uzupełnioną papierem produkcji maszynowej, którego włókna nie będą biegły jednokierunkowo zgodnie z włóknami papieru ryciny. Ryciny mogą być również uzupełniane masą papierową w specjalnym do tego celu służącym urządzeniu. Po ukończeniu odnawiania brakujące części rysunku, jeśli jest to możliwe, uzupełnia się tuszem lub farbą.

Na drukach spotyka się często napisy spłowiałe, zżółkłe, trudne do odczytania. W tym wypadku pismo takie można odczytać przez zastosowanie niewidocznych promieni ultrafioletowych lub wykonanie zdjęcia w podczerwieni. Do 1830 r. był używany najczęściej atrament chiński z sepii oraz nietrwały z galasówek, który po pewnym czasie żółknie i płowieje.

Druki, jak litografie, drzeworyty, miedzioryty, rysunki itp., powinny być przechowywane w mocnych i twardych tekach i przyklejane do bez-drzewnych grubych kartonów skrawkami papieru wzdłuż górnego brzegu ryciny na tzw. zawieskach, w wypadku gdy papier jest dostatecznie gruby. W kartonie powinno być wytłoczenie odpowiedniej wielkości wykonane z płyty metalowej na prasie wklęsłodrukowej, wtedy druk umieszczony jest w zagłębieniu. Do górnej tylnej krawędzi kaytonu powinna być przyklejona bibułka lub cienka gładka szkicówka pokrywająca, a tym samym chroniąca druk.

Jednak najlepszym sposobem ochrony ryciny jest umieszczenie jej w tzw. kieszonce z papieru. Dotyczy to ryciny o mniejszym formacie odbitej na cienkim i wiotkim papierze, np. japońskim lub chińskim. Arkusz papieru z zagiętymi po bokach i u dołu marginesami przytrzymuje rycinę, którą można swobodnie wysuwać. Górnym brzegiem kieszonkę przykleja się wewnątrz koszulki tak, aby rycina była widoczna w całości przez wycięte okienko. Tzw. koszulka (passe-partout), tj. karton złożony na pół na pierwszej jego stronie wycina się okienko odpowiedniego formatu.

Oprócz tego każda rycina w zbiorze jest opisana; wpisana do katalogu oraz skatalogowana na kartkach alfabetycznie. Każda rycina posiada numer katalogu, sygnaturę, nazwisko i imię rytownika, malarza lub rysownika, ewentualnie wydawcę, tytuł ryciny z opisem co przedstawia, technikę wykonania, datę lub wiek powstania ryciny, format ryciny, wiadomość o tym, czy zachowała się forma drukarska i czy rycina dawniej czy obecnie była odbita ze starej czy nowej formy (kopii) i wreszcie, czy była odnawiana.

W celu zaoszczędzenia starych form drukujących - klocków drzeworytniczych, blach miedziorytniczych, zastępowano je płytami galwanicznymi, z których robiono druki na odpowiednio dobranych papierach. Niektóre z nich są łudząco podobne do oryginału. Obok galwanopla-stycznego sposobu reprodukowania korzystano również z techniki heliograwiatury i światłodruku. Oczywiście tego rodzaju druki można rozpoznać przy użyciu lupy.

Prace konserwatorskie starych druków są nieraz skomplikowane i trudne, dlatego też nawet zaawansowany konserwator przeprowadza próby na mało wartościowych drukach, a potem po pewnym czasie może się podejmować odnawiania wartościowych starych rycin. Jest rzeczą niemożliwą, aby w tak krótkim opisie podać chociażby zasadnicze metody konserwacji druków. Dlatego też mogę tylko odesłać do specjalnych prac poświęconych odnawianiu zniszczonych druków.

Komentarze (0) 09.06.2009. 22:12

ODTWARZANIE FORM GRAFICZNYCH

Na drodze galwanoplastycznej można odtworzyć ze starych form graficznych nowe, np. drzeworyty, techniki metalowe. W tym celu formy graficzne odciska się pod prasą w masie woskowej, następnie rozdziela się je. Po powleczeniu tak otrzymanej matrycy woskowej cienką warstwą grafitu zawiesza się ją w kąpieli galwanicznej, gdzie dokładnie zostają pokryte wklęsłości i wypukłości miedzią. Kiedy powłoka miedziana uzyska pewną grubość, wtedy wyjmuje się ją z kąpieli, rozdziela od wosku, a odwrocie odtworzonej nowej formy (kopii) w celu usztywnienia wypełnia się ołowiem. Odbitki z takich form wypadają niemal identycznie w porównaniu z oryginałem.

Pod koniec XIX i pocz. XX w. pewne wydawnictwa wydawały teki rycin mistrzów grafiki z odbitkami wykonanymi z galwanoplastycznych form na odpowiednio dobranych papierach.

Od XV w. począwszy pojawiają się dosyć często ryciny sygnowane, to znaczy grafik lub rytownik w celu rozpoznania go umieszczał w jakimś miejscu na wykonanej przez siebie rycinie początkowe litery swego imienia i nazwiska (znaki literowe), inicjały lub znaki symboliczne zamiast pełnego podpisu. Obok sygnatury umieszczano również datę powstania dzieła. Spotykamy również ryciny w ogóle bez podpisu, najczęściej jednak z pełnym podpisem mniej lub więcej czytelnym, na rycinie lub pod nią z prawej strony.

Ryciny, które są reprodukcjami obrazów lub rysunku mistrzów malarstwa, posiadają nazwisko autora dzieła umieszczone pod ryciną w lewym narożniku, wykonawcy zaś w danej technice graficznej (rytownika) pod ryciną w prawym narożniku oraz wydawcy najczęściej pośrodku.

Dzisiaj autor czasem wkomponowuje dyskretnie swój znak na rycinie, ale zawsze podpisuje swoje prace graficzne ołówkiem pod ryciną w prawym narożniku, podając często datę wykonania, 'po lewej stronie zaś podaje technikę graficzną, numer kolejny odbitki wraz z ogólną ograniczoną ilością nakładu do 50 sztuk wykonanych z formy drukującej. Przed wykonaniem nakładu artysta może odbić dla siebie sześć grafik, tzw. „odbitki artysty", oznaczając kolejność liczbami rzymskimi. Czasem też umieszcza się pośrodku tytuł dzieła.

Komentarze (0) 09.06.2009. 21:45

TWORZYWA SZTUCZNE W GRAFICE

Coraz częściej stosuje się w grafice artystycznej i użytkowej tworzywa sztuczne jako podstawowy materiał do przygotowania form drukujących. Są to: winidur, celuloid, gumolit i in. Tworzywa sztuczne są nowym materiałem dającym artyście grafikowi duże pole do eksperymentowania i do nieorganicznych zamierzeń twórczych.

Komentarze (0) 09.06.2009. 17:55

WPROWADZENIE DO TECHNIK GRAFICZNYCH

W sztuce grafika polega na artystycznym opracowaniu rysunków: wycięciu, wytrawieniu na różnych materiałach, jak: deska, metal, kamień, szkło, tworzywa sztuczne itp., z których następnie po pokryciu ich farbą drukarską wykonuje się odbitki na papierze. Tak uzyskane odbitki-oryginały nazywamy rycinami graficznymi.

Rola grafiki w dziejach sztuki była wielka, albowiem dzieła graficzne dzięki możliwości wielokrotnego odbijania rozchodzą się w dużej ilości egzemplarzy i przeznaczone są dla wielu odbiorców.

W ciągu wieków powstało wiele technik graficznych, z których przede wszystkim drzeworyt, miedzioryt, a potem litografia były technikami

reprodukcyjnymi. Wynalezienie fotografii dało początek wielu nowym technikom graficznym. Nowe techniki związane z przygotowaniem fotograficznym, a nazwane technikami fotoreprodukcyjnymi, wyparły do końca XIX w. techniki macierzyste. Jednak dzisiaj pozostają one w rękach artystów grafików i malarzy, dając im duże możliwości twórczego wypowiadania się. Graficy uprawiający grafikę artystyczną mają często nie znane nikomu wypróbowane sposoby techniczne, wynikające z dużego doświadczenia warsztatowego, wyniesionego z własnej pracowni. Próby i poszukiwania w zakresie technik graficznych stwarzają nieraz nowe metody, które w rezultacie w połączeniu z twórczością wzbogacają dzieło graficzne.

Aby zapoznać się ze stroną techniczną powstawania druków, należałoby dla orientacji przedstawić je w pewnym porządku

Schemat technik graficznych:

  • druk wypukły,
  • druk wklęsły,
  • druk płaski
Techniki graficzne dzielimy na cztery zasadnicze grupy:
  1. druk wypukły,
  2. druk wklęsły,
  3. druk płaski,
  4. techniki graficzne odrębne.

Każda z tych technik umożliwia zwielokrotnienie danego rysunku, tzn. daje możność otrzymania większej ilości odbitek po odpowiednim przygotowaniu technicznym.

Technika druku wypukłego umożliwia wykonywanie odbitek z płyty, na której rysunek jest wypukły (miejsca wyryte lub wytrawione nie drukują). Płyta powleczona farbą drukarską za pomocą wałka umożliwia przez zetknięcie się papieru z formą drukującą wykonanie odbitki.

W technice druku wklęsłego farba drukarska wypełnia rowki (wklęsłości) rysunku wyrytego lub wytrawionego. Pod wpływem dużego ciśnienia tłoku (walca) wydobywa się z wklęsłości płyty farbę na papier.

Techniką druku płaskiego otrzymuje się druki z płyt kamiennych (litograficznych), z płyt cynkowych (cynkograficznych, offsetowych), na których rysunek jest płaski - położony płasko na powierzchni płyty. Powierzchnia płyty zatłuszczona pewnymi materiałami rysunkowymi, następnie wytrawiona, przyjmuje farbę drukarską, odpychając ją w miejscach nie zarysowanych płyty (wytrawionych). Przez zetknięcie się papieru z formą drukującą, pod płozą w prasie ręcznej lub pod cylindrem w maszynie drukarskiej, odbija się rysunek na papier.

Oprócz wymienionych wyżej istnieje wiele technik odrębnych; niektóre z nich są w stadium rozwoju - trudno zaliczyć je do którejkolwiek z trzech zasadniczych grup technik drukarskich.

Obecnie fotografia odgrywa dużą rolę w grafice użytkowej; po specjalnym przygotowaniu fotograficznym uzyskuje się również rysunek wytrawiony - wypukły, wklęsły lub płaski.

Krótki opis poszczególnych technik graficznych obrazuje przebieg prac związanych z powstawaniem druku grafiki artystycznej i użytkowej.

Komentarze (0) 09.06.2009. 17:36