Obrazy olejne

ODNAWIANIE STARYCH DRUKÓW

Ryciny, czasopisma, księgi ulegają starzeniu się i niszczeniu. Niewłaściwie przechowywane i konserwowane niszczą muchy, pająki i mole. Wilgoć powoduje plamy i zacieki. Z powodu wilgoci zwykle tworzy się grzyb, druk pokrywa się wtedy białymi plamami. Okrągłe i nieforemne plamy żółte i brązowe powstają w wilgotnym powietrzu, jeśli w nim znajdują się rozpylone cząsteczki żelaza. Końcowym etapem działania wilgoci i grzyba jest zmurszenie. Papier kruszeje, staje się łamliwy i rozpada się kawałkami. Niszczenie cennych druków można powstrzymać przez zastosowanie odpowiedniej konserwacji, co może przedłużyć im życie.

Przeprowadza się szczegółową dokumentację fotograficzną konserwowanej grafiki (przed i po konserwacji), załącza się notatki z opisem poszczególnych stadiów konserwowania z podaniem chemikaliów, aby w przyszłości można było zastosować odpowiednie metody odnawiania.

Dziedzina konserwowania rycia wymaga pewnego przygotowania: zaznajomienia się z różnymi materiałami, jak atramenty, tusze, farby, ołówki, z produkcją papieru, na których w różnych okresach były wykonywane różne druki, drzeworyty, miedzioryty, rękopisy, druki czcionkowe' oraz poznania metod konserwowania danego dzieła zależnie od jego stanu zniszczenia. Niezbędnie konieczna jest intuicja, niezawodna ręka oraz cierpliwość konserwatora.

Przy wielkich bibliotekach i archiwach akt dawnych oraz gabinetach starych rycin i druków są pracownie, które konserwują i odnawiają. One to roztaczają opiekę nad rycinami i księgozbiorami. W pomieszczeniach tych ustalona jest temperatura powietrza oraz wilgotność. Zbyt wysoka temperatura oraz nadmierna wilgotność sprzyjają tworzeniu się pleśni na drukach. Temperatura pomieszczenia powinna wahać się od 16-18°C przy wilgotności od 50-558/o.

Jeśli jakieś dzieło wykazuje ślady zniszczenia przez owada czy drobnoustroje, to izoluje się je, gdyż szkodniki przenoszą się łatwo na inne obiekty zabytkowe. Zarażone obiekty poddaje się dezynsekcji, tj. niszczeniu owadów przy użyciu środków chemicznych o własnościach toksycznych dla wszystkich stadiów rozwojowych owada. Musi się zabić osobniki dorosłe owada, poczwarki, larwy i jaja. Dezynsekcję przeprowadza się gazami lub cieczami o niskich temperaturach wrzenia i dużej lotności. Obecnie stosuje się często dezynsekcję w komorze próżniowej za pomocą kartoksu i cyjanowodoru. Najczęściej spotykanymi owadami niszczącymi książki są: żywiak, rybik, pustak i inne.

Dezynfekcji podlegają materiały biblioteczne zaatakowane przez pleśnie i bakterie przy użyciu preparatów chemicznych. Najczęściej używany jest płyn dezynfekcyjny, składający się z tymolu, sublimatu, eteru, benzenu. Odkażanie odbywa się przez pocieranie watą zamaczaną w płynie lub przekłada się zakażone strony bibułą napojoną tym preparatem.

W celu usunięcia brudów, plam i zacieków itp. książka musi być rozebrana przez introligatora, a następnie pojedyncze kartki (stronice), podobnie jak druki i ryciny, podlegają oczyszczaniu przez konserwatora. Pewne zabrudzenia schodzą łatwo przez pocieranie chlebem lub miękką gumą. Oczyszczony gumą papier daje się do kąpieli wodnej. Plamy i zabrudzenia wymagają kąpieli w specjalnie do tego celu przygotowanych roztworach. Rycinę kładzie się na szybę i zanurza w wanience z roztworem. Przy usuwaniu plam pomocne jest delikatne pocieranie miękkim pędzlem zaplamionych druków. Do usuwania różnych plam często stosuje się amoniak, wodę utlenioną, wodę chlorową, kąpiele octowe, kwaso-cytrynowe, kwas szczawiowy, nadmanganian potasu, kwas solny, alkohol itp. Używa się je w różnych rozcieńczeniach i połączeniach z innymi roztworami. Oczywiście każdy druk po takim zabiegu musi być dobrze wykąpany w wodzie.

Zmurszałe druki podlegają wzmocnieniu przez kąpiele w roztworze żelatyny. Łamliwe papiery napawa się kolodionem lub bezbarwnym lakierem celuloidowym. Stosuje się też tzw. laminowanie. W tym celu umocowuje się druk między dwa arkusze przeźroczystej folii octanu celulozy. Poddaje się działaniu ciepła i ciśnienia. Druk otrzymuje wtedy swoją sprężystość i spoistość. Suszenie druków odbywa się na siatkach nylonowych.

Dziury oraz brakujące rogi odpowiednio łata się i uzupełnia dobierając podobny papier. Skalpelem na gładkiej deseczce ścina się ostrożnie i równomiernie płasko-skośnie brzeg ryciny w miejscu brakującej jego części. Podobnie wykonuje się to na skrawku papieru, który ma być uzupełnieniem ryciny. Skleja się je przez nałożenie na siebie naciętych brzegów. W miejscu sklejenia nie powinno być zgrubienia papieru ani widać śladu sklejenia pod światło. Wykonanie tego rodzaju prac wymaga dokładności i doświadczenia. Dopasowanie części papieru uzyskuje się przez obrysowanie brzegu ryciny na skrawku dobranego papieru o podobnym gatunku i współczynniku kurczliwości. W przeciwnym wypadku rycina w miejscu sklejenia mogłaby się trwale pofałdować. Podobnie stanie się z ryciną uzupełnioną papierem produkcji maszynowej, którego włókna nie będą biegły jednokierunkowo zgodnie z włóknami papieru ryciny. Ryciny mogą być również uzupełniane masą papierową w specjalnym do tego celu służącym urządzeniu. Po ukończeniu odnawiania brakujące części rysunku, jeśli jest to możliwe, uzupełnia się tuszem lub farbą.

Na drukach spotyka się często napisy spłowiałe, zżółkłe, trudne do odczytania. W tym wypadku pismo takie można odczytać przez zastosowanie niewidocznych promieni ultrafioletowych lub wykonanie zdjęcia w podczerwieni. Do 1830 r. był używany najczęściej atrament chiński z sepii oraz nietrwały z galasówek, który po pewnym czasie żółknie i płowieje.

Druki, jak litografie, drzeworyty, miedzioryty, rysunki itp., powinny być przechowywane w mocnych i twardych tekach i przyklejane do bez-drzewnych grubych kartonów skrawkami papieru wzdłuż górnego brzegu ryciny na tzw. zawieskach, w wypadku gdy papier jest dostatecznie gruby. W kartonie powinno być wytłoczenie odpowiedniej wielkości wykonane z płyty metalowej na prasie wklęsłodrukowej, wtedy druk umieszczony jest w zagłębieniu. Do górnej tylnej krawędzi kaytonu powinna być przyklejona bibułka lub cienka gładka szkicówka pokrywająca, a tym samym chroniąca druk.

Jednak najlepszym sposobem ochrony ryciny jest umieszczenie jej w tzw. kieszonce z papieru. Dotyczy to ryciny o mniejszym formacie odbitej na cienkim i wiotkim papierze, np. japońskim lub chińskim. Arkusz papieru z zagiętymi po bokach i u dołu marginesami przytrzymuje rycinę, którą można swobodnie wysuwać. Górnym brzegiem kieszonkę przykleja się wewnątrz koszulki tak, aby rycina była widoczna w całości przez wycięte okienko. Tzw. koszulka (passe-partout), tj. karton złożony na pół na pierwszej jego stronie wycina się okienko odpowiedniego formatu.

Oprócz tego każda rycina w zbiorze jest opisana; wpisana do katalogu oraz skatalogowana na kartkach alfabetycznie. Każda rycina posiada numer katalogu, sygnaturę, nazwisko i imię rytownika, malarza lub rysownika, ewentualnie wydawcę, tytuł ryciny z opisem co przedstawia, technikę wykonania, datę lub wiek powstania ryciny, format ryciny, wiadomość o tym, czy zachowała się forma drukarska i czy rycina dawniej czy obecnie była odbita ze starej czy nowej formy (kopii) i wreszcie, czy była odnawiana.

W celu zaoszczędzenia starych form drukujących - klocków drzeworytniczych, blach miedziorytniczych, zastępowano je płytami galwanicznymi, z których robiono druki na odpowiednio dobranych papierach. Niektóre z nich są łudząco podobne do oryginału. Obok galwanopla-stycznego sposobu reprodukowania korzystano również z techniki heliograwiatury i światłodruku. Oczywiście tego rodzaju druki można rozpoznać przy użyciu lupy.

Prace konserwatorskie starych druków są nieraz skomplikowane i trudne, dlatego też nawet zaawansowany konserwator przeprowadza próby na mało wartościowych drukach, a potem po pewnym czasie może się podejmować odnawiania wartościowych starych rycin. Jest rzeczą niemożliwą, aby w tak krótkim opisie podać chociażby zasadnicze metody konserwacji druków. Dlatego też mogę tylko odesłać do specjalnych prac poświęconych odnawianiu zniszczonych druków.

09.06.2009. 22:12

Komentarze

Ten temat nie został jeszcze skomentowany