Obrazy olejne

Tempera w malarstwie

Tempera - nazwa powstała w średniowieczu, a pochodząca od słowa łacińskiego temperare — mieszać. Tempera bezoleista jest najstarszą techniką malarską stosowaną jeszcze przez człowieka epoki kamiennej w malowidłach skalnych. W Egipcie malowano na zagruntowanych deskach gipsowo-kredowych oraz na ścianach i papirusach. Jako spoiwa używano klejów, gumy, białka lub żółtka. W Grecji i Rzymie tempera była używana obok enkaustyki. Zachował się papirus, który podaje w hieroglifach recepty na temperę. Mnich Teofil z Paderborn w IX w. podaje zbiór recept używanych w średniowieczu w całej środkowej i zachodniej Europie. Poleca on malować w trzech kolejnych warstwach werniksowanych temperami na gumach czereśniowych. Ten sposób przetrwał aż do nowej techniki renesansowej. W traktacie Cenniniego o malarstwie z początkiem XV w. (technika południowa) podane są recepty na temperę ze spoiwem na żółtku kurzym z dodatkiem soku figowego jako środka przeciwgnilcowego. Cennini podaje, że maluje się temperą przez nakładanie jej wielowarstwowo na gruncie gipsowoklejowym, a na końcu werniksuje się. Zaprawy były chłonne, ssały spoiwo temperowe, dlatego też malowano cienko na półsucho. Teofil zabezpieczał temperę przed utratą spoiwa przez werniksowanie kolejnych warstw malowidła. Z biegiem lat powstały pewne wypracowane metody malowania temperą: metoda płaszczyznowa, kreskowa, laserunkowa, podmalówkowa itp. Dopiero van Eyckowie stworzyli nową odmianę tempery oraz technikę malowania nią. Otrzymali temperę żywicznoolejną w połączeniu ze spoiwem wodnym. Tempera taka była podobna wyglądem zewnętrznym do techniki olejnej. Malowano nią na gruncie białym, kredowoolejnym. Oprócz tego używano werniksów żywicznoterpentynowych. Niderlandzka technika temperowa rozpowszechniła się szybko w całej Europie, zwłaszcza rozwinęła się we Włoszech w połowie XVI w. Nową temperę oleistożywiczną łączono z nie wyzyskaną artystycznie techniką olejną. Jest to technika mieszana, która była w użyciu przez XVI i XVII wiek i stanowiła przejście do rozwoju technik olejnych.

Spoiwa temperowe są to naturalne lub sztuczne skojarzenia (zawiesiny - emulsje) spoiw wodnych ze spoiwami tłustymi uzyskane wprost lub przez zmydlenie zasadami.

Ze względu na swoiste cechy dzielimy tempery na chude i tłuste w zależności od stosunku składnika wodnego lub tłustego. W przyrodzie spotyka się spoiwa naturalne w stanie gotowym: żółtko jaja, białko, mleko zwierzęce, sok z młodych pędów figowych, oraz spoiwa wodne: kleje glutynowe i skrobiowe, gumy (soki wypływające z drzew liściastych), kazeiny. Substancje tłuste to oleje, żywice, balsamy i woski. Substancje oleiste łącząc się bezpośrednio ze spoiwami wodnymi w jednolity roztwór tworzą emulsję. Substancją wiążącą (emulgatorem) mogą być spoiwa białkowe, żółtkowe, skrobiowe oraz niektóre gumy i kleje glutynowe posiadające właściwości emulgujące. Naturalną emulsją (OW), zawiesiną tłustych cząsteczek w wodzie, jest mleko. Zawarty tłuszcz w mleku rozpuszczony jest w wodzie dzięki kazeinie, która jest emulgatorem. Żółtko jaja jest również naturalną emulsją, zawiera w swym składzie wodę, olej, lecytynę i albuminy emulgujące. Spoiwa temperowe chude tworzą gumy lub kleje glutynowe w połączeniu z nieznacznym dodatkiem spoiwa tłustego. Mała ilość oleju rozproszona w wodzie tworzy emulsję olejowo-wodną (emulsja OW). Rozdrobnioną substancję oleistą określa się jako fazą zdyspergowaną. Woda jest środkiem fazy dyspergującej (zewnętrznie). Obraz temperowy jest zmywalny wodą, po wyschnięciu zmienia swoją tonację, matowieje i jaśnieje. Spoiwo można rozcieńczyć wodą.

Spoiwa temperowe tłuste otrzymuje się z połączeń spoiw naturalnych ze spoiwami tłustymi, np. żółtko łączy się ze znacznym procentem spoiwa tłustego w drodze emuglowania. Drobne cząsteczki wody rozdrobnione w oleju dają emulsję wodno-olejową (emulsja WO). Olej będzie wtedy fazą dyspergującą, woda zaś fazą zdyspergowaną. Emulsję rozcieńcza się terpentyną, olejem, benzyną lakową. Malarstwo wykonane tą temperą, wysychając, nie zmienia swojego tonu, przypomina technikę olejową, jest połyskujące i niezmywalne.

Spoiwa nie rozpuszczające się bezpośrednio w wodzie (nie łączące się ze spoiwami wodnymi), np. wosk, olej, można poddać zabiegowi zmy-dlenia; w ten sposób otrzymują one właściwości rozpuszczenia się w wodzie i można łączyć te spoiwa razem. Oleje, żywice, woski zmydla się za pomocą zasad, np. węglanu amonowego, amoniaku, sody, potasu.

Technika temperowa posługuje się znaczną ilością różnych spoiw emulsyjnych i wieloma sposobami malowania. Spoiwa emulsyjne przyjmują różne nazwy zależnie od zawartości i podstawowych składników np. emulsja jajowo-olejna, emulsja jajowo-gumowa, emulsja jajowo-woskowa, emulsja jajowo-werniksowa, emulsja kazeinowo-olejna lub też tempera jajowa, tempera żółtkowa, tempera woskowa, tempera kazeinowa i inne. Substancje wchodzące w skład emulsji temperowej muszą być dobrane jakościowo i ilościowo (wagowo); nie jest również obojętna kolejność ich łączenia i sposób mieszania. W rezultacie ma się wytworzyć jednorodna ciecz — emulsja. Właściwie wykonana emulsja może się utrzymać w dobrym stanie nawet przez kilka lat, ale w szczelnie zamkniętej flaszce. Istnieje duża ilość wypróbowanych recept na wykonanie spoiw temperowych. Każdy malarz może według własnego uznania wypróbować i opracować receptę na dobre spoiwo temperowe.

Technika temperowa należy do trwałych i stosuje się ją do malowania na papierze, płótnie, drewnie i tynku. Płótno, deskę lub dyktę dobrze jest jeszcze powlec po wyschnięciu zaprawy chudym mlekiem rozcieńczonym wodą. Po tym zabiegu znikają na zaprawie wszelkie smugi, jak również znikają prześwitujące przez zaprawę ślady słoi, żywiczne pręgi na desce itp. Na ogół farby temperowe w odróżnieniu od olejnych są odporniejsze na działanie czynników zewnętrznych. Nie tworzą spękań i zmarszczek na powierzchni malowidła i lepiej przylegają do zaprawy. Można malować nimi laserunkowo i kryjąco.

Spoiwo jajowe z gumą arabską

• białko z jednego jaja (lub całe jajo z żółtkiem),
• olej lniany bielony od 1/2 do 2/3 objętości jaja
• terpentyna francuska 20 kropel
• płynna guma arabska 1/5 objętości jaja
• pigment Utarty z wodą lub ze spoiwem.

Białko utrzeć w miseczce porcelanowej na płyn, po utarciu dodawać po kropelce oleju lnianego i trzeć, aż znikną kropelki oleju, na jednolitą emulsję, dodać terpentynę francuską i gumę arabską w płynie i ucierać przez chwilę, a następnie po przecedzeniu wlać emulsję do flaszki po terpentynie, dzięki czemu zapobiegamy psuciu się emulsji. Podczas malowania dodaje się wody. Aby otrzymać temperę niezmywalną, należy przy tarciu pigmentu z wodą na gęsty kit dodać trochę emulsji temperowej. Emulsję przed użyciem należy we flaszce dobrze wstrząsnąć. Oprócz białka można też dać całe żółtko do spoiwa -temperowego. Zamiast ucierania pigmentu ze spoiwem można też bezpośrednio podczas malowania mieszać pędzlem spoiwo z pigmentem na palecie.

Spoiwo jajowe nierozpuszczalne

• jajo całe 1 szt.
• olej lniany polimeryzowany 2/3 obj. jaja
• woda 2/3 obj. jaja
• terpentyna francuska 20 kropel

Do emulsji temperowej można dodać werniksu mastyksowego lub damarowego nie więcej niż 1/2 łyżeczki albo emulsji woskowej o składzie 1 cz. wosku i 3 - 5 cz. terpentyny francuskiej, którą należy rozpuścić na ciepło. Wszystkie składniki należy dokładnie ucierać w miseczce porcelanowej. Pigment utarty z wodą na gęsto mieszać z emulsją podczas malowania lub ucierać ze spoiwem dodając w czasie malowania wody.

Spoiwo olejno-kazeinowe nierozpuszczalne

• kazeina 100 cz.
• woda 250 cz. amoniak 30% 8 cz.
• olej lniany polimeryzowany 40—100 cz.
• woda 250 cz.

Spoiwo to odznacza się trwałością, nadaje się do malowania dużych płaszczyzn, precyzyjnego opracowywania szczegółów rysunku (B. Slan-sky).

Spoiwo woskowo-kazeinowe nierozpuszczalne

• kazeina
• woda destylowana amoniak wosk pszczeli woda
• 100 cz. 250 cz. 10 cz.
• 40—100 cz. rozpuszczony 250 cz. podgrzana na łaźni wodnej do 70°C.

Emulsja odznacza się trwałością. Powierzchnię matową malowidła można pocierać flanelą lub szczotką. W przypadku większej zawartości wosku można powłokę farby ogrzać ostrożnie płomieniem. Malowidło staje się laserunkowe, żywe i ma pogłębiony rysunek. Do tempery można dodać werniksu damarowego lub balsamu weneckiego (B. Slansky).

Komentarze (0) 05.06.2009. 19:41

Gwasz - jak malować gwaszem

W średniowieczu gwaszem iluminowano księgi, potem malowano miniatury, a w okresie Renesansu wykonywano wielkie kartony (projekty malowideł ściennych) i dekoracje teatralne, w XVII w. stosowano gwasz do podmalówek w malarstwie olejnym. Gwasz jest techniką odrębną wypieraną dzisiaj przez chudą temperę. Nazwa gwasz pochodzi z włoskiego słowa ąuazzo, to znaczy rosa lub farba wodna. Akwarela jest farbą przeźroczystą bez użycia bieli, którą zastępuje biały papier. Natomiast akwarela lub pigment barwny w połączeniu z bielą kryjącą nazywa się gwaszem. Spoiwem farb są: klej skrobiowy, gumy roślinne lub klej glutynowy w połączeniu z innymi składnikami jak miód, gliceryna, cukier. Spoiwo:

1. Dwie łyżeczki mąki ryżowej rozbełtać w zimnej wodzie na papkę i zagotować. Następnie wsypać biel cynkową, barytową lub ołowianą i rozetrzeć pałeczką w miseczce porcelanowej do ucierania lub szklanym korkiem na szybce matowej. W celu lepszego związania bieli można dodać trochę płynnej gumy arabskiej. Z bielą można mieszać pigmenty barwne utarte z wodą na kit. Mając gotowy gwasz biały i chcąc uzyskać inne koloryty można mieszać go również z farbami wodnymi podczas malowania. Kolory będą na ogół rozbielone półkryjące.
2. Do jednej części miodu dodaje się cztery części wody. Pianę, która utworzy się, zdejmuje się łyżką i wyparowuje wodę na gorąco. Do rozcieńczonego miodu dodaje się taką samą ilość płynnej gumy arabskiej.

Farby gwaszowe są dosyć gęste, rozcieńcza się je wodą i maluje na suchym lub wilgotnym papierze. Gwasz wysychając znacznie jaśnieje i matowieje. Połączenie techniki gwaszowej z techniką akwarelową wpływa korzystnie na końcowy efekt malowidła, gdyż obok kryjących partii obrazu uzyskuje się jeszcze laserunki. Malując gwaszem jako farbami półkryjącymi rozpoczynamy zwykle od tonów ciemnych, kończąc poprzez jasne na światłach. Malowidła wykonane gwaszem są wrażliwe na wilgoć i mogą pleśnieć. Obrazy gwaszowe można werniksować kilkuprocentowym roztworem żelatyny.

Komentarze (0) 05.06.2009. 19:32

Akwarela - jak malować

Malarstwo akwarelowe polega na działaniu laserunkowym farby akwarelowej. Jest techniką malarstwa wodnego na spoiwie z gum roślinnych. Nazwa akwareli wyłoniła się dopiero w XVIII w. Występuje już w sztuce starożytnego Egiptu w malarstwie ściennym, w ilustracjach malowanych na papirusach. W następnych wiekach akwarela w połączeniu z gwaszem i temperą zostaje użyta w iluminatorstwie średniowiecznym. Staje się później techniką pomocniczą do podmalówek i wykonywania szkiców. Albrecht Durer (1471—1528) maluje wodnymi farbami pejzaże i wykazuje w nich pewną odrębność i czystość techniki. W XVII i XVIII w. w Niderlandach, a potem we Francji, rozwija się obraz akwarelowy pejzażowy i architektoniczny. We Francji i w Anglii rozpowszechnia się również w połączeniu z gwaszem miniatura akwarelowa.

Jednak dopiero Thomas Girtin (1775—1802) i William Turner (1775— 1851) na przełomie XVIII i XIX w. stworzyli po raz pierwszy prawidłowy obraz akwarelowy. Oni to oderwali barwę lokalną od konstrukcji rysunkowej. Powstają szkoły akwarelistów. Zaczęto malować a la prima — „mokre w mokrym". Farby kładziono na mokrym papierze. Od tej pory datuje się rozwój akwareli w Anglii, we Francji i w niektórych innych krajach. Akwarela jest techniką trudną, wymagającą szybkiej decyzji kładzenia kolorów. U nas nie zawsze była doceniana przez malarzy pracujących tylko olejno. Akwarela znajduje często w połączeniu z temperą i gwaszem zastosowanie przy wykonywaniu wszelkiego rodzaju szkiców, projektów graficznych. Wyrób farb akwarelowych jest bardzo trudny i rzadko wytwarzają je sami artyści malarze, gdyż odpowiednie, dobre farby akwarelowe są w sprzedaży w guziczkach i w tubach, a tzw. miodowe w miseczkach. Do produkcji akwareli niezbędne są pigmenty idealnie utarte i trwałe. Jako spoiwa stosowane są: guma arabska, dekstryna, guma tragantowa (4%), klej rybi; dodaje się do nich gliceryny (1 cz. na 15 cz. wody) z miodem lub cukrem. Pigment z dodatkiem gliceryny uciera się łatwiej ze spoiwem i schnie wolniej.

Akwarele miodowe możemy zrobić sami, przyrządzając spoiwo o następującym składzie:

• woda przegotowana 100 g
• miód pszczeli 5 łyżeczek
• zgąszczona guma arabska 6 łyżeczek
• karbol 2%
• albo:
• woda przegotowana 100 g
• żelatyna sproszkowana 1 łyżeczka
• zgęszczona guma arabska 4 łyżeczki
• miód pszczeli 4 łyżeczki
• karbol 2%

Żelatynę należy rozpuścić na ciepło osobno, zmieszać z roztworem gumy arabskiej, a następnie z miodem. Pigment uciera się ze spoiwem lub miesza się na palecie podczas malowania, w razie potrzeby rozcieńczając wodą. Rysunek wykonany tymi farbami podobny jest do akwareli i gwaszu. Malowidła ze względu na zawartość miodu w spoiwie należy chronić przed owadami. Pigmenty, z którymi się miesza spoiwo, muszą być bardzo dokładnie utarte. Pigment uciera się z wodą w małych ilościach na matowej szybce szklanej przy użyciu szklanego korka lub kurantu. Ucieranie pigmentu w większych ilościach jest niedokładne i trwa bardzo długo. Tak przygotowany pigment ucieramy następnie ze spoiwem na dosyć gęstą pastę, którą możemy włożyć do specjalnych miseczek porcelanowych. Gliceryna dodana do spoiwa utrzymuje akwarelę miodową w pewnej świeżości. Możemy sami zrobić spoiwo akwarelowe w proszku, rozpuszczając go w letniej wodzie tuż przed malowaniem, o następującym składzie:

• żelatyna w proszku 10 cz. wag.
• guma arabska 20 cz. "
• mączka cukrowa 10 cz.
• salicyl w kryształach 2% 1

Wszystkie składniki muszą być oddzielnie dokładnie utarte na pył, a następnie dokładnie zmieszane z sobą (utarte razem). Spoiwo w proszku rozpuszcza się najlepiej w letniej wodzie przegotowanej na jednorodną ciecz (roztwór nasycony). Do malowania stosuje się pigmenty dobrze utarte i miesza się je ze spoiwem na palecie lub szybkach szklanych. Można też ucierać pigment ze spoiwem oddzielnie. Malowidło ma charakter akwarelowo-gwaszowy. Podczas ucierania pigmentu można dodać parę kropel gliceryny. Farbę rozcieńcza się wodą.

Papiery do akwarel powinny być wykonane z najlepszego surowca: nadają się zwłaszcza dobrze sklejone, światłotrwałe, odporne na zmywanie i ścieranie. Są one w sprzedaży w pojedynczych arkuszach lub w blokach malarskich po kilkanaście arkuszy sklejonych brzegiem w celu usztywnienia. Znane są specjalne papiery akwarelowe holenderskie, angielskie, włoskie, polskie (Jeziorno, Duszniki Zdrój) i inne. Najlepsze są papiery czerpane wyprodukowane ze szmat lnianych o powierzchni ziarnistej, groszkowanej. Posiadają one charakterystyczny nierówny, celowo nie obcinany brzeg. Papiery z zawartością bawełny i celulozy brązowieją na świetle i w razie potrzeby trudno jest z nich zmyć farbę, ponadto farba nie wygląda tak świeżo jak na papierach czerpanych. Ziarnista faktura i biel powierzchni papieru dają pewną żywość i obraz akwarelowy optycznie działa przyjemnie. Malowanie odbywa się na suchym lub na mokrym papierze.

Do malowania akwarelą powinno się używać żółci wołowej z wodą (na szklankę wody kilka kropel żółci), która daje ładne przejścia i tony. Jeśli papier akwarelowy powierzchniowo jest lekko zatłuszczony, to powierzchnie papieru należy odtłuścić rozcieńczonym amoniakiem lub żółcią wołową z wodą przez pocieranie gąbką nasiąkniętą tym roztworem. W celu zwiększenia zdolności przyjmowania przez powierzchnię papieru farb akwarelowych, papier przemywa się słabym roztworem ługu, który następnie zfhywa się szybko wodą. Papier może też być przemyty słabym roztworem ałunu lub salmiaku. Farby na tak przygotowanym papierze stają się prawie niezmywalne, podczas malowania „kładą się" dobrze oraz mają w efekcie nieco głębsze tony. W celu otrzymania specjalnych efektów malarskich, artyści celowo nieraz zatłuszczają delikatnie papier lub zaprawiają kremem mydlanym bądź też stosują wypróbowane sposoby techniczne wynikające z własnego doświadczenia. Papiery akwarelowe przechowuje się w tekach nie zwijając ich w rulony. Przed malowaniem umocowuje się papiery na podkładzie z tektury lub przypina na desce (rysownicy). Mogą być one napięte na ramie (blejtram). W tym celu papier zwilżony gąbką wkłada się na pół godziny między wilgotne arkusze makulatury, na blejtram przykleja się kolejno przeciwległe brzegi (marginesy) papieru z osobna, naciągając papier równo od środka. Do przyklejania marginesu najlepiej stosować klej stolarski zmieszany z Majstrem z mąki pszennej. Klej ten powinien związać papier z blejtramem, zanim wyschnie papier, gdyż ten wysychając kurczy się a po wyschnięciu staje się mocno napięty. Akwarele przechowuje się w teczkach, oprawia w koszulkę kartonową lub nakleja na karton. Oprawione w ramkach za szybą muszą być szczelnie zaklejone od spodu przed kurzem i robakami. Aby uchronić akwarelę przed zbytnim działaniem światła zawiesza się je na bocznych, prostopadłych do okna ścianach.

Akwarelę można również malować na płytkach z kości słoniowej. Małych płytek używa się przeważnie do miniatur. Powierzchnia płytki powinna być przetarta drobnym pumeksem z wodą za pomocą korka, następnie spłukana wodą i wysuszona bibułą. Koniecznie jest odtłuszczenie płytki przed malowaniem benzyną, bądź roztworem salmiaku lub żółci wołowej. Po przeniesieniu rysunku konturowego na płytkę maluje się akwarelą przez punktowanie pędzelkiem, często przy użyciu lupy o dużej średnicy soczewki. Akwarele można werniksować najlepiej roztworem białego szelaku w alkoholu (1 : 10) celem pogłębienia tonów, nadania lekkiego połysku, ożywienia tonacji akwarel spłowiałych. Pędzle do akwareli, gwaszu, jak również i tempery najlepsze są z włosia kuny, wydry; po pracy płucze się je starannie i nadaje się im odpowiedni kształt palcami (szpic na końcu), przechowuje w kasecie tak, aby włos nie dotykał i nie załamywał się o brzegi kasety. Drzewce pędzli powinno być umocowane gumką do dna kasetki.

Ryc. 7. Kaseta z farbami akwarelowymi (miodowymi) — farby akwarelowe, żółć wołowa, gąbka, miseczki, paletka szklana i pędzle

Komentarze (0) 05.06.2009. 19:28